Biennale ’26: Από τα tabloids στα social media, μια Danny Boyle ταινία δρόμος

Δεν ξέρω τι συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στον Danny Boyle αλλά είμαι πολύ χαρούμενος γι’ αυτόν. Και έπειτα από την προβολή της νέας του ταινίας, Ink, που άνοιξε το φετινό Φεστιβάλ Βενετίας αφηγούμενο την μετατροπή της βρετανικής εφημερίδας Sun στο κατεξοχήν tabloid της σύγχρονης εποχής του τύπου στα 70s, αλλάζοντας το μιντιακό παράδειγμα για τις επόμενες δεκαετίες και στρώνοντας το έδαφος για το δικό μας σημερινό επικοινωνιακό οικοσύστημα, είμαι ακόμα πιο χαρούμενος. Αλλά πριν τα πούμε αναλυτικά για την ταινία, μια μικρή αναδρομή.

Για όσους μεγάλωσαν στα 90s, προφανώς το όνομα του Danny Boyle υπήρξε συνδεδεμένο με την δυνατότητα ενός σύγχρονου, μοντέρνου, φρέσκου, σπιρτόζικου, ανατρεπτικού αλλά και προσβάσιμου σινεμά. Και ο λόγος προφανώς ήταν το Trainspotting πάνω απ’ όλα, που έγινε σύμβολο της εναλλακτικής Gen-X και millennial κουλτούρας. Τα φανταστικά δείγματα βεβαίως υπήρχαν ήδη από το ντεμπούτο του, το Shallow Grave, και μετά το Trainspotting είχε πλέον λυμένα χέρια για να δοκιμάσει μια σειρά από κινηματογραφικά στοιχήματα ποπ πειραματισμού, καταλήγοντας έτσι στις 2 ταινιάρες που λέγονται The Beach και 28 Days Later, και έπειτα δύο ταινίες που ξεχάστηκαν αδίκως από τότε αλλά εξίζουν επανανακάλυψη (Millions και Sunshine).

Το βέβαιο ήταν πως ο Boyle γούσταρε να πειραματίζεται με έναν εντελώς βρετανικό και λαϊκό τρόπο, συνδεδεμένο με τις underground κουλτούρες της εποχής του, εμπνεόμενος από τη μουσική, το βίντεο κλιπ, τη διαφήμιση, τις αυτοσχέδιες home cameras της αναδυόμενης εποχής της ψηφιακής εικόνας. Εκείνη την εποχή, στα μάτια μου και όχι μόνο, έμοιαζε με έναν Βρετανό Steven Soderbergh, δηλαδή έναν σκηνοθέτη με δίψα για πειραματισμό με σύγχρονα εκφραστικά και τεχνικά μέσα, που δουλεύει με εξίσου μεγάλη άνεση μέσα και έξω από το mainstream στουντιακό σύστημα. Μετά το Slumdog Millionaire και τη μεγάλη επιτυχία του όμως, μου φαινόταν πως ο Boyle σταδιακά περιοριζόταν όλο και περισσότερο σε συμβατικές, κοινότοπες και εν πολλοίς αδιάφορες απόπειρες. Όχι απαραίτητα κακές ταινίες, γιατί παρέμενε ένας σκηνοθέτης που είχε να πει πράγματα, αλλά χωρίς να έχουν ένα αξιομνημόνευτο και ξεχωριστό στίγμα σαν αυτό που τον ανέδειξε στην πρώτη δεκαετία της καριέρας του.

Μετά τα 127 Hours και Trance (που διατηρούν ακόμα μια σπιρτάδα, αν και όχι αρκετή), και κυρίως μετά τα Steve Jobs, Trainspotting 2 και Yesterday, που νιώθω πως τα ξέχασα μέσα στα επόμενα 5 λεπτά μετά το τέλης της προβολής (χωρίς να είναι απαιρήτητα κακά, έφταναν και μέχρι το συμπαθητικό), είχα λίγο-πολύ ξεγράψει τον Danny Boyle ως έναν σκηνοθέτη από τον οποίο περιμένω κάτι, κάτι καινοτόμο, μια καινούρια κινηματογραφική πρόταση με αυθεντικό ενδιαφέρον. Έπειτα ήρθε ο covid, περάσανε χρόνια, ο Boyle έκανε για πρώτη φορά ένα διάλειμμα 6 ετών από τη μεγάλη οθόνη, και ξαφνικά επέστρεψε το 2025 με το 28 Years Later. Έχοντας κατά νου όλα τα παραπάνω, περίμενα ένα συνηθισμένο κομφορμιστικό sequel-revival στα συνήθη πρότυπα της χολιγουντιανής μηχανής franchise-making. Αντ’ αυτού, προς έκπληξη (έως και σοκ) μου, πήρα και πήραμε μια απροσδόκητα εκπληκτική ταινία ξέφρενου πειραματισμού , αναζωογονητικής βρετανίλας και πραγματικής φρεσκάδας. Και, ξεπερνώντας το απλό στυλιζάρισμα, μια ταινία που μέσα από την υπερ-κινητική και υπερ-επιμελημένη εικόνα εξερευνά τον τρόπο που σύγχρονες δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες φτιάχνουν μυθολογίες και αφηγήσεις για τον εαυτό τους.

Κάτι τέτοιο περίμενα να συμβεί και με το Ink, και γι’ αυτό παρότι έμοιαζε “χαμηλόφωνη” σαν επιλογή έναρξης της Μπιενάλε για μένα ήταν μια από τις πιο πολυαναμενόμενες ταινίες της χρονιάς. Δεν το προδίδουν οι πρώτες εικόνες που έχουν κυκλοφορήσει από την ταινία, η οποία έχει ήδη αγοραστεί για αμερικάνικη διανομή από το Netflix σε μια χρονιά υπερβολικά low-profile για μεγάλα στούντιο και πλατφόρμες στη Μπιενάλε, αλλά το Ink συνεχίζει τον δυναμικό και ανήσυχο αισθητικό δρόμο που ξανάπιασε ο Boyle σε αυτό το στάδιο της καριέρας του. Αφηγούμενος την ιστορία ενός εντύπου που έβαλε την υπερ-διέγερση των αισθήσεων και των συναισθημάτων μέσα στην καρδιά του παλιού κόσμου των εφημερίδων, το Ink επιστρατεύει το ίδιο μια hyper-γλώσσα, ενσωματώνοντας στην κινηματογραφική εικόνα την αίσθηση, την υφή και τον ρυθμό των μίντια που προηγήθηκαν και ακολούθησαν – και ειδικά της τυπογραφίας και της τηλεόρασης, των οποίων ένα ιδιαίτερο μπάσταρδο τέκνο υπήρξε η tabloid κουλτούρα της Sun και της αυτοκρατορίας που έχτισε έπειτα ο Rupert Murdoch μέσα από την εξαγορά κυρίως της αμερικάνικης Fox.

Κατ’ ουσίαν, παρότι φαίνεται να υιοθετεί ένα κλασικό ιστορικό-βιογραφικό μοτίβο, το Ink χαρακτηρίζεται από την φιλοδοξία να αποτελέσει ένα origin story της σύγχρονης μιντιακής εποχής μας, της εποχής της εικόνας, του post-truth κόσμου, του επικοινωνιακού-επιθυμητικού καπιταλισμού που έχει στο κέντρο του την εκμετάλλευση και χειραγώγηση της προσοχής και του συναισθήματος. Μ’ αυτήν την έννοια, -μείνετε μαζί μας εδώ- το Ink έχει λιγότερα κοινά με μια ταινία εποχής για τα βρετανικά 60s (βλ. Last Night in Soho του Edgar Wright) ή ένα biopic για ένα κρίσιμο επεισόδιο στην ιστορία του τύπου (πχ το The Post του Steven Spielberg), και περισσότερα με μια ταινία σαν την Οδύσσεια του Christopher Nolan, με την έννοια ότι βασικός στόχος της ταινίας είναι η αναμέτρηση με τους ιδρυτικούς, θεμελιώθεις και συγκροτητικούς μύθους της σύγχρονης δυτικής καπιταλιστικής κοινωνίας. Έτσι, το Ink έχει το βλέμμα στραμμένο στην κοινωνική ολότητα, και προσπαθεί να την ανασυγκροτήσει μέσα από την αναπαράσταση μιας μιντιακής δύναμης (όπως η tabloid κουλτούρα της Sun) που στόχευε στον θρυμματισμό αυτής της ολότητας, μετατρέποντας την αντίληψη για την κοινωνική πραγματικότητα σε μικρά εμπορευματικά-θεαματικά θραύσματα προς ανελέητη εκμετάλλευση και χειραγώγηση.

Μέσα από την ιστορία των “συνενόχων” Larry Lamb και Rupert Murdoch ως αρχισυντάκτη και ιδιοκτήτη αντίστοιχα, που παίρνει στο πρώτο μισό της ταινίας μια συναρπαστική μορφή φρενήρους δημοσιογραφικού heist film, ο Boyle δεν επιχειρεί να κρίνει ηθικά (με βάση μια εξατομικευμένη ηθική) τους δημιουργούς του νέου μιντιακού κόσμου. Πολύ περισσότερο, εφαρμόζει μια γενεαλογική κριτική μέθοδο, αναζητώντας στην δημιουργία της Sun τα βασικά συστατικά της εξέλιξης της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας. Πρόκειται για την αναπαράσταση ενός νέου μεγάλου μύθου, μιας νέας μεγάλης αφήγησης για τον κόσμο, από την σκοπιά της κριτικής της. Για τον Roland Barthes άλλωστε, πρωτοπόρο στην ανάλυση της μυθολογίας του σύγχρονου κόσμου αρκετά χρόνια πριν από τα γεγονότα της ταινίας, ο μύθος αποτελεί τον κατεξοχήν μηχανισμό μέσω του οποίου η κυρίαρχη ιδεολογία (και ειδικότερα οι αστικές-καπιταλιστικές αξίες) μεταμφιέζουν τον εαυτό τους σε καθολική κοινή λογική. Και η κουλτούρα των tabloids σαν την Sun, γιγαντωμένη έπειτα μέσα από την συνάντησή της με τα νέα μίντια της τηλεόρασης και του ίντερνετ (μια εξέλιξη στην οποίο έπαιξε κομβικό ρόλο ο Murdoch), έφτιαξε έναν νέο τύπο κοινωνικής μυθολογίας.

Το Ink αναπαριστά πολύ εύστοχα, χωρίς να γίνεται ακαδημαϊκό ή υπερ-επεξηγηματικό, πώς η κουλτούρα της Sun βασίστηκε αρχικά σε ένα πνεύμα “ελευθερίας” – κάποιου είδους ελευθερίας, τέλος πάντων. Η δράση ξεκινάει στο 1969, συμπίπτοντας συμβολικά με το παγκόσμιο ’68 και τον αέρα αλλαγής-ανανέωσης στις κοινωνικές αξίες, τις πεποιθήσεις, τις επιθυμίες και βεβαίως στην πολιτιστική βιομηχανία. Συνδέοντας διακριτικά τα γεγονότα της ταινίας με την παγκόσμια πολιτική-πολιτισμική αναταραχή, το Ink κυρίως μας δείχνει πως η άνοδος της tabloid κουλτούρας ήρθε να ικανοποιήσει εμπορευματικά και καπιταλιστικά μια ανάγκη για μεγαλύτερη ελευθεριότητα και επιτρεπτικότητα, ένα αίτημα που εκφράζεται εναντίον του παλαιού κατεστημένου του λόγου, ένα παλιότερο καθεστώς αλήθειας. Στο Ink, αυτό εκφράζεται μέσα από την αντίθεση προς το σφιχτό συντηρητικό περιβάλλον του τύπου, από οποίο διαφεύγει ο Lamb με την αρωγή του Murdoch. Δημιουργώντας ένα νέο περιβάλλον εκμετάλλευσης, χειραγώγησης και κατανάλωσης της επιθυμίας και του πόνου μέσα από την έντυπη δημοσιότητα, οι πατέρες και οι μητέρες της νέας Sun διεκδικούν μια αποδέσμευση, μια “ελευθερία” από τους περιορισμούς της παλιάς συντηρητικής ηθικής του τύπου.

Απέχοντας βέβαια πολύ από το να εκπροσωπούν έναν νέο ηθικό και νοηματικό κώδικα, όπως έκαναν τα κινήματα του παγκόσμιου ’68, αποτελούν μάλλον μια καπιταλιστική εκτροπή τους που εμπορευματοποιεί την ίδια την υποκειμενικότητα διεκδικώντας το σπάσιμο κάθε ορίου και επιβάλλοντας ένα νέο “όλα-επιτρέπονται” δόγμα. Μια αντίληψη δηλαδή για την ελευθερία ως πλήρη απουσία όρων, περιορισμών και συνεπειών. Με μόνο νόμο τη μεγέθυνση, την πώληση, την κερδοφορία. Πρόκειται για μια πρώιμη ηδονιστική-μηδενιστική νεοφιλελεύθερη ηθική της απουσίας ηθικών φραγμών, κάτι που εύστοχα επισημαίνει με σύντομο και πυκνό τρόπο η ταινία μέσα από την guest εμφάνιση της Margaret Thatcher, η οποία παρεμπιπτόντως εισηγήθηκε το 1980 την ανακήρυξη του Larry Lamb σε Sir. Ως ιππότης της Αποκάλυψης του νέου φιλελεύθερου πνεύματος, λοιπόν, ο Lamb λειτουργεί ως πρώτος πιστός και ιεραπόστολος μιας νέας κοσμοθεώρησης που τα επόμενα χρόνια, με την ιλιγγιώδη άνοδο του λαϊκισμού και του sensationalism, άλλαξε το πώς παράγεται και καταναλώνεται την αναπαράσταση του κόσμου μέσα από τα όλο και πιο κυρίαρχα μίντια.

Και εσχάτως, μέσα από την (ελαφρώς αλματώδη, οκ) σύνδεση με το σήμερα, ο Boyle εφιστά την προσοχή στο πώς το ήθος-χωρίς-φραγμούς των νέων μέσων άνοιξε τον δρόμο για την μαζική αναισθητοποίση που κάνει τις κοινωνικές πλειοψηφίες ηθικά, διανοητικά και συναισθηματικά συμβατές με το νέο τεχνο-φασιστικό σύμπλεγμα των big tech εταιρειών, των social media πλατφορμών και των αυταρχικών πολιτικών ηγετών. Καθώς το σημερινό μιντιακό οικοσύστημα περνάει μια αλλαγή παραδείγματος με την άνοδο των Α.Ι. μοντέλων, το Ink στρέφεται στην αλλαγή παραδείγματος του παρελθόντος που κατέστησε δυνατή την εποχή που ζούμε τώρα (μαζί με την βαθιά κρίση της). Σήμερα φαίνεται πως οι μεγαλύτερες πολιτικές και πολιτισμικές αντιθέσεις της εποχής μας, ειδικά στο βαθμό που τα λεγόμενα culture wars γίνονται κεντρική πολιτική ατζέντα, παίρνουν όλο και συχνότερα τον χαρακτήρα μιας δημόσιας διαμάχης για την αλήθεια. Όχι απλά για το αν η συγκεκριμένη είδηση αποτελεί fake news ή αν το συγκεκριμένο άρθρο είναι clickbait, αλλά για την ίδια την φύση της αλήθειας, για τον εύπλαστο χαρακτήρα της, και σε τελική ανάλυση για την σχέση της με την εξουσία.

Πίσω στη δεκαετία του ’70, όπου διαδραματίζεται ένα σημαντικό μέρος του Ink, η κατάρρευση των βεβαιοτήτων που έφερε στον δυτικό καπιταλιστικό κόσμο ο πόλεμος του Βιετνάμ και το σκάνδαλο του Watergate οδήγησε σε ένα πνεύμα ανησυχίας, δυσπιστίας και παράνοιας που στο αμερικάνικο σινεμά εκφράστηκε μέσα από το New Hollywood, και ειδικότερα τις σκοτεινές-παρανοϊκές πλευρές του στα 70s. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, κεντρικό ρόλο έπαιξε η φιγούρα του δημοσιογράφου όχι απλά ως μαχητή της αλήθειας, αλλά και ως ενός υποκειμένου που παίζει έναν ρόλο γνωσιολογικό: κάποιος που παλεύει για να υπάρχει μια κοινά αποδεκτή αντίληψη της αλήθειας και της πραγματικότητας, ανεξάρτητη από τις εγκληματικές (κατα)χρήσεις της εξουσίας. Τέτοιο παράδειγμα ήταν βεβαίως το All the President’s Men του Alan Pakula, μεταξύ αρκετών ακόμα ταινιών τα επόμενα χρόνια. Έτσι, ο δημοσιογράφος μετατρέπεται σε ένα ιδιότυπο είδος action star, με την δράση (και το πεδίο της μάχης) να ανήκει πλεόν στο μυαλό, στη σφαίρα της προσοχής και της αντίληψης. Έτσι, η αλήθεια γίνεται η ίδια πεδίο μάχης, αλλά και λάφυρο του πολέμου.

Μ’ αυτήν την έννοια, το Ink μου άφησε την αίσθηση μιας ταινίας δράσης, μιας πολεμικής ταινίας – από την σκοπιά του εχθρού. Μέσα στην post-truth κρίση των μεγάλων αφηγήσεων, και τον σφιχτό εναγκαλισμό σχεδόν του συνόλου του επίσημου μιντιακού οικοσυστήματος με την εξουσία, αποτελεί ερώτημα το πώς θα έμοιαζε σήμερα ένας αποτελεσματικός και πειστικός δημοσιογράφος action hero του Καλού, και αν μια τέτοια αναπαράσταση θα ήταν πειστική ή αν θα έμοιαζε εγκληματικά αφελείς. Οι ταινίες του άτυπου ρεύματος της σύγχρονης αμερικάνικης παράνοιας, όπως το Bugonia ή το One Battle After Another, βάζουν στον κέντρο τους ένα νέο τύπο ήρωα, παρανοϊκό και καχύποπτο, που χωρίς να είναι δημοσιογράφος χαρακτηρίζεται από ένα ερευνητικό-αποκαλυπτικό πνεύμα – με την πραγματικότητα να δικαιώνει τις πιο παρανοϊκές του υποθέσεις για τον κόσμο και την εξουσία. Δεν είναι βέβαιο αν μπορεί να σταθεί η άρνηση του σύγχρονου καθεστώτος αλήθειας-εξουσίας χωρίς παράλληλα μια νέα θετική ηθική της αλήθειας. Το Ink σίγουρα δεν το κάνει αυτό. Ανοίγει όμως διάπλατα, και σε μεγάλο βάθος, το πεδίο της κριτικής – με κινηματογραφικά συναρπαστικό τρόπο.