Την προηγούμενη βδομάδα, κατά την διάρκεια του 3ου Evia Film Project που διοργανώνεται για τρίτη φορά από το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης στην Αιδηψό, τη Λίμνη και την Αγία Άννα, το ιστορικό Σινέ Απόλλων της Αιδηψού φιλοξένησε ένα πολύ ενδιαφέρον και εκ πρώτης όψεως ανορθόδοξο κινηματογραφικό double bill: το Finding Dory των Andrew Stanton και Angus McLane, και το Jaws του Steven Spielberg. Τι κοινό έχει όμως το κλασικό φιλμ που εγκαινίασε την εποχή των καλοκαιρινών blockbusters πίσω στο 1975 με το (κάπως αργοπορημένο) sequel μιας ταινίας-σταθμό στο animation που εκτόξευσε την Disney-Pixar σε νέα ύψη κατά τις αρχές του 21ου αιώνα;

Για αρχή, το αυτονόητο: αμφότερες ταινίες έχουν στο κέντρο τους το νερό. Αυτό ήταν άλλωστε το φετινό theme του Evia Film Project, το οποίο ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2022 στον απόηχο των καταστροφικών πυρκαγιών της περασμένης χρονιάς με διπλό στόχο την πολιτιστική στήριξη των τοπικών κοινοτήτων και την ανάδειξη του οικολογικού περιεχομένου του ίδιου του σινεμά. Η φετινή διοργάνωση, που διήρκησε από τις 2 έως τις 6 Ιουλίου στη Βόρεια Εύβοια, είχε ως κεντρικό θέμα της το νερό -τη θάλασσα, τη βροχή κι ευρύτερα τους υδάτινους πόρους- και την απολύτως καθοριστική σχέση του ανθρώπου μαζί του. Μ’ αυτήν την έννοια, τόσο το Finding Dory όσο και το Jaws πραγματεύονται πράγματι την σχέση του ανθρώπινου με το υδάτινο στοιχείο, με τα πλάσματα του νερού, αλλά και με την θαλάσσια οικολογία εν γένει.

Τέτοιες ταινίες θα μπορούσαμε να πούμε ότι ανήκουν σε ένα άτυπο genre “οικολογικού άγχους“. Μπορεί να μην είχαν πάντα ξεκάθαρες και ρητές οικολογικές ανησυχίες, αλλά είχαν στο επίκεντρό τους τις προκλήσεις, τους κινδύνους και τα άγχη της ανθρώπινης παρέμβασης στον φυσικό κόσμο και την συνάντηση των ανθρώπων με φυσικές-ζωικές δυνάμεις που δεν μπορούν να κατανοήσουν ή να τιθασσεύσουν. Με άλλα λόγια, την θέση και τον ρόλο του ανθρώπινου στοιχείου μέσα σε φυσικά συστήματα αλληλεπίδρασης. Μ’ αυτήν την έννοια, πλήθος ταινιών μετα-αποκαλυπτικής φαντασίας, ταινίες για πανδημίες και φυσικές καταστροφές, αλλά και ταινίες τεράτων θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν σε αυτό το genre του “οικολογικού” θρίλερ, ακόμα κι αν με ειδολογικούς όρους σε μπορούν να χαρακτηριστούν ως thriller ή horror.

Κάποιες φορές ο οικολογικός-περιβαλλοντικός-κλιματικός βρίσκεται ήδη στο επίκεντρο τέτοιων ταινιών, αλλά σε άλλες περιπτώσεις βρίσκεται εντός τους με τρόπο ασυνείδητο, εν υπνώσει, σα να περιμένει να ανακαλυφθεί. Και πράγματι ενίοτε η ταμπέλα του “οικολογικού” είναι μια ταμπέλα που αποδίδεται εκ των υστέρων κι ένα genre που επινοείται εκ του αποτελέσματος. Η πορεία της σχέσης ανάμεσα σε καπιταλιστική ανάπτυξη και οικολογική καταστροφή έχει εκραγεί σε τέτοιο βαθμό τις τελευταίες πέντε δεκαετίες, από την εξάντληση των φυσικών-ενεργειακών πόρων μέχρι την επάνοδο πανδημιών όπως του covid, που αναγκαστικά μας βάζει σε θέση να επανερμηνεύσουμε και επαναπλαισιώσουμε τον κινηματογράφο των προηγούμενων ιστορικών περιόδο μέσα από ένα de facto οικολογικό πρίσμα. Καθώς η κλιματική αλλαγή και οι μακροπρόθεσμες κοινωνικές-πολιτικές-οικονομικές αλλά και γεωλογικές της συνέπειες γίνονται ο ορίζοντας της εποχής μας, εκ των πραγμάτων η οικολογική ματιά στον κινηματογράφο γίνεται ένα απαραίτητο ερμηνευτικό εργαλείο κι ένα πλαίσιο κατανόησης των μυθοπλασιών γύρω από τη σχέση ανθρώπου-φύσης.

Το οικολογικό σινεμά και το οικολογικό θρίλερ, λοιπόν, είναι αυτό που αντανακλά τα σύγχρονα άγχη που συνδέονται με τα υπαρξιακά και κλιματικά προβλήματα που θέτει η ανθρωπόκαινος εποχή, δηλαδή που ο ανθρωπογενής (και ειδικότερα καπιταλιστικός) αντίκτυπος στα οικοσυστήματα αποκτά πλέον γεωλογική κλίμακα. Η κινηματογραφική κλιματική φαντασία, όπως είπαμε, από τη μία οδηγεί σε άνοδο της μυθοπλασίας οικολογικού/κλιματικού περιεχομένου, κι αφετέρου στο reframing παλιότερων μυθοπλασιών που ξαναδιαβάζονται υπό το φως της οικολογικής γνώσης και του οικολογικού άγχους του σήμερα. Στην πρώτη πλευρά, μπορούμε να βρούμε επίσης όλες τις σύγχρονες μορφές χολιγουντιανού οικολογικού exploitation, δηλαδή τα μπλοκμπαστερικά disaster films που μετατρέπουν την ίδια την οικολογική καταστροφή σε κυνικό υπερ-θέαμα πρώτης τάξεως, από το The Day After Tomorrow και το 2012 μέχρι το San Andreas και το Twisters. Από την άλλη, μπορούμε να διαβάσουμε σήμερα ως οικολογικά θρίλερ ταινίες σαν το πρώτο King Kong του 1933, τις ταινίες Godzilla, το The Birds του Alfred Hitchcock και φυσικά το Jaws του Steven Spielberg.

Για τις ανάγκες αυτής της λίστας-αφιερώματος, θα στρέψουμε το βλέμμα μας σε 10+1 ταινίες οικολογικού άγχους, που έχουν λιγότερο ή περισσότερο ανοιχτά την ειδολογική μορφή του θρίλερ, κι οι οποίες αντιμετωπίζουν την κλιματική φαντασία και την περιβαλλοντική καταστροφή με ενδιαφέροντες, κριτικούς ή/και πρωτότυπους τρόπους. Ας σημειώσουμε πως θα αφήσουμε εδώ στην άκρη μετα-αποκαλυπτικές και sci-fi ταινίες οικολογικού περιεχομένου (σαν το Soylent Green και το Silent Running, αμφότερα ενδεικτικά δείγματα του 70s οικολογικού πανικού, ή σύγχρονα παραδείγματα σαν το Snowpiercer και τα Fury Road/Furiosa), προκειμένου να εστιάσουμε σε πιο ιστορικά, κοινωνιολογικά ή προσωπικά φιλμ που δεν εστιάζουν στις συνέπειες ενός καταστροφικού συμβάντος χωρίς επιστροφή αλλά επεξεργάζονται τρόπον τινά το ίδιο το οικολογικό άγχος.

Wind Across the Everglades (Nicholas Ray, 1958)

Πρωτοπόρο φιλμ (από έναν πάντα πρωτοπόρο Nicholas Ray άλλωστε) που έχει ως θέμα την προσπάθεια προστασίας της άγριας ζωής απέναντι στο παράνομο κυνήγι. Σαφέστατα μπροστά από την εποχή του, αν και η ταλαιπωρημένη παραγωγή (ο Ray απολύθηκε πριν ολοκληρωθεί η ταινία) κηλιδώνει κάπως τη μνήμη του.

Deliverance (John Boorman, 1972)

Μια από τις πρώτες ολοκληρωμένες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της φύσης ως οικοσυστήματος με δικούς της κανόνες, εχθρικούς προς την ανθρώπινη παρέμβαση και αδιάφορους προς την ανθρώπινη ηθική. Σκληρό θρίλερ επιβίωσης πάνω στον άξονα της αντίθεσης ανάμεσα σε φύση και πολιτισμό.

The Last Wave (Peter Weir, 1977)

Το αυστραλιανό σινεμά των 70s ήταν έτσι κι αλλιώς μπροστά όσον αφορά την οικολογική φαντασία, κι εδώ έχουμε ένα δράμα μυστηρίου που στο κέντρο του έχει την αγωνία (ίσως και προφητεία;) ενός αποκαλυπτικού περιβαλλοντικού τρόμου, με φόντο την σχέση ανάμεσα σε αυτόχθονες και δυτικούς.

Long Weekend (Colin Eggleston, 1978)

Ξανά Αυστραλία των 70s, αλλά εδώ πάμε ένα βήμα πέρα από την φύση ως περιβάλλον που παράγει απρόβλεπες ανθρώπινες συμπεριφορές και πάμε σε μια ιδέα της φύσης ως ενεργητικής δύναμης που παρεμβαίνει η ίδια και, πιο συγκεκριμένα, εκδικείται τους ανθρώπους για τις ύβρεις τους.

The China Syndrome (James Bridges, 1979)

Το κατεξοχήν 70s θρίλερ για τις οικολογικές ανησυχίες γύρω από την πυρηνική ενέργεια, το οποίο ξεφεύγει από την δυστοπική μυθοπλασία ενός αποκαλυπτικού πυρηνικού συμβάντος και στρέφεται στις συνθήκες ασφαλείας και τους περιβαλλοντικούς κινδύνους των πυρηνικών εγκαταστάσεων.

Safe (Todd Haynes, 1995)

Ίσως η καλύτερη ταινία για τις μύχιες ψυχικές διεργασίες που αντιστοιχούν στα μεγάλης κλίμακας οικολογικά άγχη για το μέλλον του πλανήτη, μεταφερμένα εδώ στο επίπεδο της ψυχοσύνθεσης ενός μεμονωμένου ατόμου που θεωρεί πως αρρωσταίνει από την έκθεση σε παθογόνα χημικά γύρω του.

Take Shelter (Jeff Nichols, 2011)

Ακόμα μια ταινία για το πώς ο οικολογικός τρόμος μιας επερχόμενης αποκάλυψης μπορεί να λυγίσει ένα ανθρώπινο μυαλό, οδηγώντας το να πάρει ακραία μέτρα και να αποκοπεί από την ανθρωπότητα προκειμένου να προστατευθεί από την καταστροφή που πιστεύει ότι έρχεται.

Night Moves (Kelly Reichardt, 2013)

Έξυπνη και καίρια ταινία που βλέπει το οικολογικό θρίλερ από την σκοπιά των περιβαλλοντικών ακτιβιστών, οι οποίοι επιλέγουν τον δρόμο της βίας ως μοναδική απάντηση στην επιτακτικότητα της ανθρώπινης δράσης εναντίον της κλιματικής κατάρρευσης.

First Reformed (Paul Schrader, 2017)

Σε μια πιο θεολογική-φιλοσοφική ματιά πάνω στο ζήτημα, ο Paul Schrader στήνει την ταινία του γύρω από έναν ιερέα που βλέπει την πίστη και τις βεβαιότητές του να κλονίζονται απέναντι στον οικολογικό κίνδυνο, ο οποίος θέτει υπό διερώτηση την ίδια την θεϊκή δύναμη.

How to Blow Up a Pipeline (Daniel Goldhaber, 2022)

Σε παρόμοια κατεύθυνση με το Night Moves, η ταινία του Daniel Goldhaber που βασίστηκε στο ομώνυμο βιβλίο του Andreas Malm στρέφει το βλέμμα της στον οικολογικό ακτιβισμό που βλέπει την βια και το σαμποτάζ ως μια ορθολογική απάντηση στις δυνάμεις του κεφαλαίου που καταστρέφουν το περιβάλλον.

Evil Does Not Exist (Ryusuke Hamaguchi, 2023)

Η τελευταία ταινία του λατρεία Ryusuke Hamaguchi, που κυκλοφόρησε φέτος στα σινεμά, καταπιάνεται με τις συνέπειες της real estate ανάπτυξης όχι μόνο στα φυσικά περιβάλλοντα που γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης αλλά και στις τοπικές κοινότητες που μετασχηματίζονται παρά την θέλησή τους.