Το Bucking Fastard και το The Basics of Philosophy είναι δύο εκδοχές του ύστερου ύφους των μεγάλων δημιουργών, παντελώς διαφορετικές μεταξύ τους
Σκέφτομαι τις νέες ταινίες των Werner Herzog και Paul Schrader, τα Bucking Fastard και Basics of Philosophy αντίστοιχα που έπαιξαν αυτές τις μέρες εδώ στο Φεστιβάλ Βενετίας. Το πρώτο διαγωνίζεται μάλιστα για το Χρυσό Λιοντάρι (σημειωτέον πως πέρσι ο Herzog πήρε αντίστοιχο τιμητικό βραβείο για το σύνολο της πορείας του), ενώ το δεύτερο προβάλλεται εκτός διαγωνιστικού, σε μία ακόμα χρονιά που η Βενετία φιλοξενεί τον Schrader με τη νέα του ταινία.
Οι δύο σκηνοθέτες σίγουρα έχουν κάποια κοινά μεταξύ τους. Πρώτον, είναι κι οι δύο ηλικιωμένοι, αμφότεροι άνω των 80 ετών. Δεύτερον, υπήρξαν κι οι δύο κομβικές παρουσίες για την ανάπτυξη των νέων ριζοσπαστικών ρευμάτων στις χώρες τους στα 70s, ο Herzog στο New German Cinema κι ο Schrader (πιο αφανώς ομολογουμένως αλλά όχι λιγότερο επιδραστικά) στο New Hollywood. Επίσης, κι αυτό είναι το κομβικότερο, αμφότεροι καταπιάστηκαν επισταμένα στην φιλμογραφία τους με εμμονικούς άνδρες, με καταστροφικές και αυτοκαταστροφικές ανδρικές επιθυμίες, με παρορμήσεις και ενοχές που στοιχειώνουν την αρρενωπότητα, δημιουργώντας έναν τύπο τραγικής ανδρικής συνείδησης μέσα από τους χαρακτήρες τους.
Γιατί πράγματι, οι χαρακτήρες που έγραψαν ή/και σκηνοθέτησαν οι Herzog και Schrader, παρότι τρομερά διαφορετικοί μεταξύ τους, μοιράζονταν την ιδιότητα ενός είδους αντι-ήρωα με φιλοσοφική (και θεολογική) βαρύτητα ασυνήθιστη ακόμα και για τους περισσότερους ριζοσπάστες συνοδοιπόρους τους στα 70s. Από τον Aguirre, τον Nosferatu, τον Woyzeck και τον Fitzcarraldo, μέχρι τον Travis Bickle, τον Mishima, τον Jake LaMotta και όλους τους άλλους κλασικούς σρεϊντερικούς χαρακτήρες. Ειδικά για την συμβολή του Schrader στον κινηματογραφικό αντι-ήρωα τα έχουμε πει αναλυτικά σε προηγούμενη Μπιενάλε.
Τα σκέφτομαι λοιπόν ξανά όλα αυτά με αφορμή τις δύο νέες ταινίες τους και το πόσο όχι απλά διαφορετικές αλλά σχεδόν από άλλο πλανήτη, αλληλοαποκλειόμενες, είναι μεταξύ τους.
Το Bucking Fastard, η επιστροφή του Herzog στη μυθοπλασία μετά από 7 χρόνια, είναι μια αλλόκοτη ταινία. Στο κέντρο της έχει δυο αδερφές, τις Rooney και Kate Mara, οι οποίες τα κάνουν όλα μαζί: ζούνε μαζί, μιλάνε μαζί, ερωτεύονται μαζί. Είναι δύο doppelgangers, άλλοτε απόκοσμες και άλλοτε κωμικές, και τι πιο ταιριαστό άλλωστε σε μια ταινία που ξεκινάει με αφιέρωση στον David Lynch, για τον οποίο ο Herzog μίλησε με τα καλύτερα και συγκινητικότερα λόγια όταν ρωτήθηκε σχετικά στη συνέντευξη τύπου.
Η ταινία έχει παραξενιές και αδυναμίες, αλλά έχει και κάτι εντελώς ασυνήθιστο και αλλόκοτο – κάτι που δεν το συναντά κανείς ούτε στις προηγούμενες (κλασικές ή μη) ταινίες του Herzog. Μοιάζει εκτός εποχής, σα να έπεσε από τον ουρανό, και σου δημιουργεί μια ριζική αμηχανία: δεν είναι μόνο δύσκολο να προβλέψεις τι θα συμβεί στη συνέχεια, αλλά και να διακρίνεις τι νόημα έχουν όλα αυτά για τους χαρακτήρες, τι κανόνες διέπουν τον κόσμο τους, πώς πηγαίνουμε από τη μια στιγμή στην άλλη. Κι όμως, η ταινία σε γοητεύει, σε τραβάει μέσα της με τη δύναμη που σε βυθίζει εντός του ένα παράξενο όνειρο.
Από την άλλη, το Basics of Philosophy είναι μια εντελώς διαφορετική περίπτωση. Στα χαρτιά, μοιάζει μια κλασική σρεϊντερική ταινία, μεταφερμένη στην post-MeToo εποχή, όπου ένας καθηγητής πανεπιστήμιου στοιχειώνεται από μια πράξη σεξουαλικής κακοποίησης κατά ανηλίκου από το βαθύ παρελθόν του. Στο κέντρο λοιπόν βρίσκονται η ενοχή, η ευθύνη, η μετάνοια και η συγχώρεση – όλες οι βασικές καλβινιστικές προβληματικές του σρεϊντερικού σινεμά που δημιουργεί ένα είδος θεολογικής ψυχανάλυσης για τους βασανισμένους άνδρες των σύγχρονων αμερικάνικων πόλεων.
Το Basics of Philosophy έχει προβλήματα, και στον χειρισμό των ευαίσθητων ζητημάτων του μεταξύ άλλων, αλλά το βασικό που θέλω να σχολιάσω εδώ είναι πως πρόκειται για μια ήπια, χλιαρή, νερωμένη εκδοχή του κλασικού σρεϊντερικού ύφους όλων των προηγούμενων δεκαετιών. Φαίνεται σαν ο Schrader να μην έχει πια την ενέργεια, το πάθος ή το όραμα να προτείνει κάτι καινούριο. Η ταινία έχει μια ενδιαφέρουσα βάση, μια δυνατή σρεϊντερική κεντρική ιδέα που δεν λέγεται ευθέως αλλά διαπερνά όλη την αφήγηση: ότι το cancel και το callout, ως μοίρα και ως τιμωρία, δεν είναι τίποτα μπροστά στην βαριά συνείδηση του ενόχου. Είναι κάτι εκ των πραγμάτων ιστορικό και παροδικό, ως κοινωνικό-πολιτισμικό φαινόμενο, ενώ η ενοχή και η ευθύνη του κακοποιητή είναι κάτι οντολογικό, αναπόδραστο, μια υπερβατική ηθική τιμωρία. Στα χέρια ενός άλλου σκηνοθέτη, μπορεί να είχαμε μια πράγματι καλή ταινία – πιο προσεγμένη και πιο προσεκτική. Αλλά το Basics of Philosophy δεν ήταν καλό.
Αυτή η σύγκριση, όχι μόνο μεταξύ μιας ταινίας που μ’ άρεσε και μιας ταινίας που δε μ’ άρεσε, αλλά μεταξύ δύο διαφορετικών εκδοχών του ύστερου ύφους δύο αγαπημένων δημιουργών μου έφερε στο νου την επεξεργασία αυτής της έννοιας, του ύστερου ύφους, από τον Παλαιστίνιο στοχαστή Edward Said. Ο Said, ανάμεσα στα αμέτρητα ενδιαφέροντα και κρίσιμα πράγματα που έχει πει, υποστηρίζει (ακολουθώντας κάποιες παρατηρήσεις του φιλοσόφου Theodor Adorno) πως υπάρχει ένα είδος ύστερου ύφους που δεν αποτελεί απλώς σύνοψη της πρότερης πορείας και του έργου ενός καλλιτέχνη (όπως στην περίπτωση του σημερινού Schrader, για παράδειγμα).
Μιλάει λοιπόν για ένα άλλο ύστερο ύφος, που αποτελεί παράβαση, παραφωνία και παρέκκλιση από το πρότερο έργο. Που του λείπει η αρμονία, η συμφωνία, ίσως ακόμα και η συνοχή. Που εμφανίζεται ως δύσκολο και αντιφατικό, ξένο προς την εποχή του αλλά και προς το παρελθόν του δημιουργού του ακόμα, αποσταθεροποιώντας τον θεατή και εμποδίζοντας το έργο να λειτουργήσει σαν μέσο συμφιλίωσης με τον κόσμο ή σαν μέσο εφησυχασμού της συνείδησης. Ένα παράδειγμα που χρησιμοποιεί κατά κόρον ο Said είναι αυτό του Μπετόβεν, το ύστερο ύφος του οποίου θεωρήθηκε αλλόκοτο, δύσκολο και ασυνεχές. Στο σινεμά, θα μπορούσαμε να το εντοπίσουμε για παράδειγμα στο Twin Peaks: The Return του David Lynch, που υπήρξε υπερβολικά αινιγματικό, μυστηριώδες και αντιφατικό ακόμα και για τα δικά του λιντσικά δεδομένα.
Υπάρχει μια συναισθηματική και βιογραφική δυσκολία στο να μιλάς για το ύστερο ύφος αγαπημένων καλλιτεχνών που βρίσκονται ακόμα εν ζωή – κι αυτό γιατί η ίδια η διαπίστωση του ύστερου ύφους δηλώνει μια καλλιτεχνική πορεία και ζωή που φτάνει στο τέλος της. Θα χάσουμε πολλούς σημαντικούς καλλιτέχνες τα επόμενα χρόνια, καθώς η γενιά του ’60-’70, η τελευταία παγκόσμια ριζοσπαστική γενιά που άλλαξε ριζικά τους κανόνες της τέχνης, αρχίζει σιγά σιγά να φεύγει από τη ζωή. Δεν υπάρχει περίπτωση να αγνοήσω οποιαδήποτε επόμενη ταινία του Herzog ή του Schrader, όπως δεν είχα αγνοήσει καμία και μέχρι τώρα. Αλλά στην επόμενη ταινία του Herzog, κι αυτό είναι το σημαντικό εδώ, θα πάω χωρίς να έχω την παραμικρή ιδέα τι να περιμένω, με μια αίσθηση κινδύνου και ανοίγματος στο ριζικά άγνωστο – κι αυτό είναι βαθιά απελευθερωτικό για τον θεατή.
