Όταν μια ιστορία είναι αιώνια, σε βαθμό που έχει αποτελέσει όχι μόνο έναν από τους ιδρυτικούς μύθους αυτό που (πολύ) αργότερα ονομάστηκε δυτικός πολιτισμός αλλά και ένα από τα θεμέλια της συλλογικής μυθοπλαστικής φαντασίας (το πώς σκεφτόμαστε πάνω στους ήρωες, τις περιπέτειές τους, τα κίνητρά τους, τις σχέσεις τους, τον εσωτερικό τους κόσμο), τότε είναι αρκετά εύλογο λίγο-πολύ *όλοι* να την θεωρούν δική τους, με άλλα λόγια να νιώθουν ότι έχουν “δικαίωμα” πάνω της, ότι προσφέρεται για να την επανερμηνεύσουν, να την φανταστούν και να την αποδόσουν εκ νέου, με νέα μέσα, σε νέους καιρούς.

Ναι, προφανώς μιλάμε για την Οδύσσεια, μέρες που είναι. Για το πριν-την-ταινία τα είπαμε αναλυτικά σε βίντεο, για τα μέσα-στην-ταινία θα τα πούμε αναλυτικά σε κείμενο (σύντομα), εδώ επιλέγουμε να σταθούμε σε ένα από τα πολλά μετά-την-ταινία μέτωπα που έχουν ανοίξει αυτές τις μέρες: τι βλέπεις μετά την Οδύσσεια του Christopher Nolan; Είπαμε λοιπόν να φτιάξουμε μια λίστα με ταινίες που είναι η Οδύσσεια χωρίς να είναι η Οδύσσεια, δηλαδή ταινίες που παίρνουν το ομηρικό έπος σαν έμπνευση ή σαν φόρμουλα, προκειμένου να διηγηθούν μια νέα ιστορία που πατάει λιγότερο ή περισσότερο πάνω στις ομηρικές βάσεις.

Βέβαια, το γεγονός ότι τα δύο έργα του Ομήρου είναι πλέον εγγεγραμμένα στο συλλογικό μας ασυνείδητο θα μπορούσε να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι περίπου *κάθε* ταινία που έχει έναν ήρωα να μπλέκει σε μια σειρά από περιπέτειες είναι, σε τελική ανάλυση, μια παραλλαγή της Οδύσσειας. Θα είχαμε τελείως άδικο; Όχι ακριβώς, δεδομένου ότι πράγματι το ομηρικό έργο στοιχειώνει σαν φάντασμα σχεδόν κάθε ηρωικό ταξίδι, ακόμα κι αν η έμπνευσή του προέρχεται από άλλες κειμενικές πηγές. Ας πούμε, το The Warriors του 1979 εμπνέεται από την Ανάβαση του Ξενοφώντα, η οποία με τη σειρά της άντλησε έμπνευση από τον Όμηρο. Ή το Sullivan’s Travels του 1941 αποτελεί μια σύγχρονη εκδοχή των Ταξιδιών του Γκάλιβερ του Τζόναθαν Σουίφτ, ο οποίος με τη σειρά του είχε εμπνευστεί από την Οδύσσεια – και μάλιστα ο Όμηρος εμφανίζεται κυριολεκτικά σαν φάντασμα στο μυθιστόρημα.

Ας βάλουμε λοιπόν μερικές σχηματικές προϋποθέσεις, όπως ότι ο νόστος και η επιστροφή στο σπίτι (μεταφορικό ή κυριολεκτικό) οφείλει παίζει έναν κομβικό ρόλο, οι δοκιμασίες του ήρωα να έχουν ένα ηθικό ή υπαρξιακό βάρος, ο “επικός” χαρακτήρας του έργου να προκύπτει από την κλίμακα του ταξιδιού αυτογνωσίας και όχι απαραίτητα από το μέγεθος των διαδοχικών περιπετειών. Η αλήθεια είναι πώς τα τελευταία χρόνια βλέπουμε ενδιαφέρουσες απόπειρες, ειδικά στο αμερικάνικο ανεξάρτητο σινεμά, όπως η ψυχαναλυτική Οδύσσεια του Beau is Afraid, η on-the-run καταδίωξη του Queen & Slim και το ταξίδι στην αμερικάνικη παράνοια του The Sweet East. Με τον Nolan ακόμα να θερίζει θύελλες στις αίθουσες λοιπόν πάμε να δούμε τις 15 καλύτερες ταινίες που είναι η Οδύσσεια χωρίς να είναι η Οδύσσεια.

The Wizard of Oz (Victor Fleming, 1939)

Η αρχετυπική χολιγουντιανή εκδοχή της Οδύσσειας, μια παραμυθένια εκδοχή του ομηρικού νόστου με την Dorothy να προσπαθεί εναγωνίως να επιστρέψει στο Κάνσας μέσα από ένα ταξίδι γεμάτο φανταστικές περιπέτειες, απρόσμενους εχθρούς και συμμάχους, και μια σειρά από μεταμορφωτικές συναντήσεις.

The Searchers (John Ford, 1956)

Κάπου εδώ, το χολιγουντιανό φαντασιακό της Οδύσσειας ενηλικιώνεται, και το ομηρικό έργο χρησιμοποιείται σαν blueprint για να διερευνηθεί και να κατασκευαστεί η σύγχρονη αμερικάνικη συλλογική ταυτότητα βάζοντας στην θέση της αρχαιοελληνικής την δική της μυθολογία. Το φινάλε βέβαια καταλήγει σκοτεινότερο, και η επιστροφή στο σπίτι τίθεται υπό αμφισβήτηση, αφού η βία και η δοκιμασία έχουν αλλάξει τόσο δραστικά τον ήρωα.

Contempt (Jean-Luc Godard, 1963)

Κι αν η αμερικάνικη συλλογική ταυτότητα ερμηνεύει τον εαυτό της μέσα από το ομηρικό έργο, τότε είναι το έργο ενός αιώνιου outsider σαν τον Jean-Luc Godard να χρησιμοποιήσει την Οδύσσεια για να κάνει μια ανατομία της ίδιας της κινηματογραφικής βιομηχανίας, αντιπαραβάλλοντας την άχρονη αιωνιότητα του ομηρικού ιδεώδους με την κενότητα της σύγχρονης καπιταλιστικής ζωής.

The Return of Ringo (Duccio Tessari, 1965)

Εδώ, σε ένα από τα πιο επικής κλίμακας σπαγκέτι γουέστερν της εποχής, ο Duccio Tessari μεταφέρει επίσης το ομηρικό έργο στην επαύριο του αμερικάνικου εμφυλίου πολέμου όπως και ο John Ford στο Searchers, αλλά τώρα εστιάζει καθαρά στην περιπετειώδη δομή της Οδύσσειας χωρίς πολλές φιλοσοφίες και ανησυχίες, παραδίδοντας ένα ακραία απολαυστικό κινηματογραφικό θέαμα.

Wake in Fright (Ted Kotcheff, 1971)

Είναι σαφές ότι κάτι υπήρχε στο νερό στην Αυστραλία στα 70s, με αποτέλεσμα να βγαίνουν πειραγμένα αριστουργήματα σαν το Wake in Fright, ένα αντεστραμμένο ομηρικό ταξίδι για την επιστροφή στο σπίτι ως ταξίδι που οδηγεί στην διάλυση της ταυτότητας, αντί για την επιβεβαίωσή της. Στην θέση της ταινιάρας του Ted Kotcheff θα μπορούσαμε να βάλουμε και το Walkabout του Nicolas Roeg, για να παραμείνουμε σε αυστραλιανό σέτινγκ.

Mikey and Nicky (Elaine May, 1976)

Προφανώς, το New Hollywood των 60s-70s, με την διαρκή αναθεώρηση και επανερμηνεία των θεμελιωδών αμερικάνικων μύθων, υπήρξε πρόσφορο έδαφος για παιχνίδι με το ομηρικό έργο. Θα μπορούσαμε να διαλέξουμε το υπαρξιακό roadtrip του Two-Lane Blacktop ή την blaxploitation κοινωνική κριτική του Sweet Sweetback’s Baadasssss Song, αλλά επιλέγουμε το παραγνωρισμένο αριστούργημα της Elaine May για την αποδόμηση του γκανγκστερικού genre μέσα από μια περιπλάνηση που δοκιμάζει διαρκώς την φιλία, την ταυτότητα, τους δεσμούς, και την ίδια την έννοια της επιστροφής ως ασφαλές homecoming.

After Hours (Martin Scorsese, 1985)

Σ’ αυτό το μεταμοντέρνο σατιρικό κομψοτέχνημα του (υποτιμημένου στα 80s) Martin Scorsese, ο ήρωας, όπως και ο Οδυσσέας, απλά θέλει να επιστρέψει σπίτι του. Όλο το φιλμ δομείται πάνω σε ομηρικούς κύκλους, με κάθε στάση να αποδεικνύεται παγίδα και με την επιστροφή να αναβάλλεται διαρκώς, περνώντας την Οδύσσεια μέσα από έναν 80s νεοφιλελεύθερο ηδονιστικό καφκικό εφιάλτη. Τζίνιους.

Until the End of the World (Wim Wenders, 1991)

O Wim Wenders αγαπάει τις Οδύσσειές του, αλλά αντί για το πιο προφανές Paris, Texas επιλέγουμε ένα underrated αριστούργημα που προσιδιάζει το ομηρικό έργο στις επικές διαστάσεις και τις φιλοσοφικές προεκτάσεις του, διασχίζοντας σχεδόν το σύνολο της υφηλίου και θέτοντας ερωτήματα για την δυνατότητα της επιστροφής και του ίδιου του σπιτιού σε έναν όλο και πιο αλλοτριωμένο και υπερ-τεχνολογικοποιημένο 20ό αιώνα

Το Βλέμμα του Οδυσσέα (Θόδωρος Αγγελόπουλος, 1995)

Οκ, ο Οδυσσέας είναι κυριολεκτικά στον τίτλο, αλλά αξίζει να τονίσουμε τον εξαιρετικά εύστοχο τρόπο που ο Θόδωρος Αγγελόπουλος χρησιμοποιεί το ομηρικό ταξίδι σαν οργανωτική αρχή του δικού του μυθικού ταξιδιού (γεωγραφικού αλλά και πνευματικού) για την απαρχή του κινηματογραφικού βλέμματος. Αυτό είναι άλλωστε το “σπίτι” για την κινούμενη εικόνα.

Ας Περιμένουν οι Γυναίκες (Σταύρος Τσιώλης, 1998)

Δεν πιστεύουμε να υπάρχει κάποια αντίρρηση εδώ, έτσι;

The Straight Story (David Lynch, 1999)

Όπως και ο Wenders, ο David Lynch αγαπάει τις Οδύσσειές του, και θα μπορούσαμε να διαβάσουμε πχ το Wild at Heart ή το Inland Empire με τέτοιο τρόπο. Κανένα λιντσικό έργο βέβαια δεν φωνάζει Οδύσσεια όσο το The Straight Story (αν και με καθόλου “επικό” τρόπο), αφού το χαμηλόφωνο και ευαίσθητο ταξίδι του ήρωα χαρακτηρίζεται πλήρως από τις ιδέες της ξενίας και του νόστου, με την καλοσύνη των ξένων και την επανένωση με τον αδερφό να βρίσκονται στο κέντρο της ταινίας.

O Brother, Where Art Thou? (Joel & Ethan Coen, 2000)

Εδώ τα πράγματα είναι αρκετά ξεκάθαρα, αφού οι αδερφοί Coen κάθε άλλο παρά έκρυψαν τις ομηρικές ρίζες της ταινίας τους, με το μεγαλύτερο επίτευγμά τους βέβαια να είναι η πετυχημένη μεταφορά της Οδύσσειας στη μυθολογία και την κουλτούρα του αμερικάνικου Νότου κατά τη διάρκεια της μεγάλης κρίσης του ’30. Εναλλακτικά, και ο Llewyn Davis έχει κάτι από Οδυσσέα, δεν έχει;

The Return (Andrey Zvyagintsev, 2003)

Η ταινία του Andrey Zvyagintsev αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συνομιλίες με τον μύθο του Οδυσσέα, όπως και την βιβλική μυθολογία, κάνοντας μια κρίσιμη αντιστορφή: η επιστροφή του πατέρα στο σπίτι έρχεται σχεδόν σαν τραύμα, σαν μια επαφή με το Πραγματικό, που αναγκάζει την οικογένεια να έρθει αντιμέτωπη με τα ζητήματα της μνήμης και της ταυτότητας, οδηγώντας τους (εντελώς τηλεμαχικούς) γιους σε μια σειρά από ομηρικές ηθικο-ψυχολογικές δοκιμασίες.

The SpongeBob SquarePants Movie (Stephen Hillenburg, 2004)

Αν ο Όμηρος σχηματοποίησε για πρώτη φορά το αρχετυπικό ταξίδι του ήρωα, τότε ο Μπομπ Σφουγγαράκης το τελειοποίησε. Συγνώμη, δεν φτιάχνουμε εμείς τους κανόνες.

Keyhole (Guy Maddin, 2011)

Για κλείσιμο, έχουμε μία από τις πιο ευθείες αλλά και πιο μυστηριώδεις κινηματογραφικές παραπομπές στην Οδύσσεια, με τον μετρ του πειραματικού σινεμά Guy Maddin να φτιάχνει έναν σουρεαλιστικό κλειστοφοβικό κόσμο όπου οι μνηστήρες και οι δοκιμασίες δεν είναι παρά φαντάσματα του παρελθόντος που στοιχειώνουν το παρόν και καθιστούν αδύνατη κάθε πραγματική επιστροφή. Κάτι σαν η επιστροφή στην Ιθάκη να ήταν η Νέκυια, και οι μνήμες των νεκρών να ήταν το μόνο πράγμα που περιμένει τον Οδυσσέα στην επιστροφή.