Η Laura Mulvey πιστεύει ότι χρειαζόμαστε μια νέα θεωρία του σινεμά

Η Laura Mulvey πιστεύει ότι χρειαζόμαστε μια νέα θεωρία του σινεμά

Μιλήσαμε με την σπουδαία θεωρητικό, στην οποία χρωστάμε την κριτική του male gaze, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής της στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης

Υπάρχουν κάποιες οφειλές του κινηματογραφικού βλέμματος (τόσο της κάμερας όσο και του θεατή), οι οποίες παραμένουν κατά κύριο λόγο άρρητες. Κάποιες φορές, όμως, είναι απαραίτητο να αποκτήσουν όνομα, να αναγνωριστεί τι χρωστάμε και σε ποιον. Για παράδειγμα, είναι μάλλον κοινά αποδεκτό ότι την εννοιολόγηση της πρακτικής του μοντάζ ως ουσία της κινηματογραφικής εικόνας την χρωστάμε στην σοβιετική σχολή των αρχών του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα τον Sergei Eisenstein. Παρομοίως, είναι εξίσου αποδεκτό πως την αντίληψη για τον σκηνοθέτη ως auteur, δηλαδή ως ένα καλλιτεχνικό υποκείμενο ανάλογο του μοντερνιστή λογοτέχνη, την οφείλουμε στις επεξεργασίες των δημιουργών της Nouvelle Vague στη Γαλλία του ’50 και του ’60.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1975, η φεμινίστρια θεωρητικός του κινηματογράφου Laura Mulvey δημοσιεύει στο περιοδικό Screen (ένα έντυπο θεωρίας του σινεμά από μαρξιστική-ψυχαναλυτική σκοπιά) το κείμενό της με τίτλο Visual Pleasure and Narrative Cinema. Το κείμενο αυτό έμελλε να αποτελέσει ένα από τα επιδραστικότερα κείμενα κινηματογραφικής θεωρίας του 20ού αιώνα, εξερευνώντας την ιδέα του ανδρικού βλέμματος, του male gaze, χρησιμοποιώντας για σκοπούς φεμινιστικής κριτικής τις φροϋδικές και λακανικές ψυχαναλυτικές ιδέες που ήταν ήδη κυρίαρχες στους ριζοσπαστικούς κύκλους της κοινωνικής θεωρίας εκείνη την εποχή.

Ο όρος male gaze είχε ήδη πρωτο-χρησιμοποιηθεί από τον κριτικό της τέχνης και συγγραφέα John Berger στο τηλεοπτικό Ways of Seeing του BBC το1972 για να περιγράψει την θέση του γυναικείου γυμνού στον δυτικό ζωγραφικό κανόνα. Πολύ γρήγορα η Mulvey, avant-garde σκηνοθέτρια η ίδια (συχνά μαζί με τον σύζυγό της και έτερο θεωρητικό του σινεμά μέσα από το περιοδικό Screen, Peter Wollen), συνειδητοποίησε τις ριζοσπαστικές δυνατότητες της έννοιας και προχώρησε στην επεξεργασία του male gaze ως μηχανισμό προσαρμογής του θεατή στην κυρίαρχη πατριαρχική ιδεολογία μέσα από την σκοποφιλία, δηλαδή την άντληση απόλαυσης από την συγκρότηση του άλλου (και ειδικά του γυναικείου σώματος) ως αντικείμενο του βλέμματος.

Εύκολα καταλαβαίνουμε πως με την θεωρητική επεξεργασία της γύρω από το ανδρικό βλέμμα η Mulvey δεν επηρέασε μόνο το τότε αναδυόμενο πεδίο των κινηματογραφικών σπουδών αλλά και την ευρύτερη φεμινιστική κριτική των αναπαραστάσεων της γυναίκας στην οπτική κουλτούρα, από το σινεμά και την τηλεόραση μέχρι την διαφήμιση. Και με τα χρόνια, η κριτική του ανδρικού βλέμματος έγινε μια σταθερά της κριτικής αντίληψη για τον ιδεολογικό χαρακτήρα της κινηματογραφικής εικόνας, αλλά και για την ενεργητικότητα της θέσης του θεατή ως υποκείμενο. Με άλλα λόγια, χρωστάμε (και) στην Laura Mulvey, ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους, το γεγονός ότι στοχαζόμαστε όχι μόνο πάνω σε αυτό που βλέπουμε αλλά και πάνω στο *πώς* το βλέπουμε. Πώς η επιθυμία μας επενδύεται στην οθόνη, και πώς το βλέμμα μας μετατρέπεται σε πεδίο πολιτικού αγώνα.

Τις προηγούμενες μέρες, η 85χρονη πλέον Laura Mulvey φιλοξενήθηκε από το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Κατά την επίσκεψή της στην πόλη, η Mulvey συναντήθηκε με το κοινό σε μια δημόσια συζήτηση με τίτλο Η πολιτική του βλέμματος, η οποία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του spotlight στην θεωρητικό σε επιμέλεια του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και της Γεωργίας Κορώση (Digital Content Editor του BFI, ανεξάρτητη επιμελήτρια και παραγωγός). Έτσι είχα κι εγώ την σπάνια ευκαιρία να καθίσω μαζί της και να συνομιλήσω με έναν άνθρωπο που θαυμάζω βαθιά – με περισσότερο άγχος απ’ όταν έχω συναντήσει διάσημους ηθοποιούς και σκηνοθέτες, ας μου επιτραπεί να εξομολογηθώ. Ακολουθεί η συζήτησή μας.

Θα ήθελα να ξεκινήσω ρωτώντας σας πώς ήταν η εμπειρία της ομιλίας που δώσατε χθες, καθώς πολλοί την περίμεναν με ανυπομονησία από τη στιγμή που ανακοινώθηκε. Το εισπράξατε αυτό; 

Ήταν πολύ συναρπαστικό. Υπήρχε πολύς ενθουσιασμός, τέθηκαν πολύ ενδιαφέρουσες ερωτήσεις, και είχα την τύχη να συνομιλήσω με μία από τις προγραμματίστριες του φεστιβάλ που αποδείχθηκε εξαιρετική συνομιλήτρια και έθεσε πολύ ενδιαφέροντα ερωτήματα.

Αυτό που μου φαίνεται ενδιαφέρον, μιλώντας με συναδέλφους και άλλους κινηματογραφόφιλους ανθρώπους, είναι ότι έχω την αίσθηση ότι σήμερα υπάρχει μια πιο έντονη ανάγκη για θεωρία. Για μια θεωρία του σινεμά και της εικόνας ευρύτερα. Διότι μου φαίνεται ότι η κινηματογραφική εικόνα έχει κατά κάποιον τρόπο διαχυθεί σε διάφορα είδη εικόνων, ειδικά στα κοινωνικά μέσα φυσικά, και οι άνθρωποι χρειάζονται αναλυτικά πλαίσια, χρειάζονται έννοιες για να κατανοήσουν αυτήν την πληθώρα εικόνων που τους περιβάλλει. Έχετε κι εσείς μια τέτοια αίσθηση;

Πιστεύω σίγουρα ότι σήμερα υπάρχει ανάγκη για θεωρία. Μου φαίνεται ότι μία από τις συνεισφορές του γυναικείου κινήματος στην πολιτική ήταν η έμφαση που έδωσε στην πολιτική της αναπαράστασης. Υπήρχαν πάντα θεωρίες για την πολιτική, την οικονομική και την κοινωνική καταπίεση της γυναίκας, αλλά ο φεμινισμός ήταν αυτός που ανέδειξε ότι οι γυναίκες καταπιέζονται επίσης από τον τρόπο με τον οποίο το σώμα τους αναπαρίσταται στα μέσα ενημέρωσης κλπ.

Ένας τρόπος να απαντήσω στην ερώτησή σου είναι να γυρίσουμε στο παρελθόν. Εκείνη την εποχή, στα πρώτα χρόνια του φεμινισμού, το γυναικείο σώμα έγινε πεδίο πολιτικής πάλης: το σώμα ως αντικείμενο ανδρικής βίας, το γυναικείο σώμα που συχνά διαγιγνώσκονταν εσφαλμένα, αντιμετωπιζόταν λανθασμένα από ιατρική άποψη. Στη συνέχεια αυτή η πολιτική του σώματος έγινε επίσης πολιτική της αναπαραγωγής, ο αγώνας για το δικαίωμα στην έκτρωση, ο αγώνας για καλύτερη φροντίδα των παιδιών, και ούτω καθεξής. Αυτά, λοιπόν, ήταν κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα.

Αν αποστασιοποιηθείς λίγο, αν κάνεις ένα βήμα πέρα από αυτή την πολιτική, τότε η πολιτική της εικόνας του σώματος γίνεται επίσης πεδίο της πάλης. Και έτσι παλιά ας πούμε στο Λονδίνο, όταν έμπαινες στο μετρό έβλεπες αυτοκόλλητα πάνω στις διαφημίσεις που έλεγαν: «Αυτή η εικόνα καταπιέζει τις γυναίκες». Και μετά γίνονταν κινητοποιήεις όπως η διαδήλωση ενάντια στον διαγωνισμό Μις Κόσμος, που ήταν ένα κομβικό σημείο το 1971, αν θυμάμαι καλά. Έτσι, όταν ασχολείσαι με την εικόνα ως πεδίο αγώνα, πρέπει να… Συγγνώμη, πάω λίγο αργά, αλλά θα καταλήξω και σε αυτό που με ρώτησες.

Δεν πειράζει, θεωρία επίσης σημαίνει υπομονή, οπότε όλα καλά!

Η θεωρία λοιπόν έπρεπε να παρέμβει και να δείξει ότι οι εικόνες των γυναικών που κυκλοφορούν στην πατριαρχική ανδροκρατούμενη κοινωνία δεν αποτελούν αυθεντικές αναπαραστάσεις των γυναικών στην καθημερινότητα και την κοινωνική ζωή, αλλά πηγάζουν από την πατριαρχική ψυχοσύνθεση. Αυτό συνεπάγεται λοιπόν ένα χάσμα μεταξύ του σημείου αναφοράς, όπως θα λέγαμε στη σημειωτική, και της εικόνας. Επομένως, μόλις εμφανιστεί αυτό το χάσμα, χρειάζεται η θεωρία για να παρέμβει και να το εξηγήσει.

Και να μεσολαβήσει την ίδια την εμπειρία του υποκειμένου ίσως.

Ναι, και στην εποχή μας αυτό σήμαινε να προσφύγουμε στην ψυχαναλυτική θεωρία για να εξηγήσουμε γιατί η ψυχή που κυριαρχείται από το αρσενικό στοιχείο παρήγαγε αυτές τις συγκεκριμένες εικόνες, είτε πρόκειται για την υψηλή τέχνη, είτε για την υπόγεια κυκλοφορία φωτογραφιών με σέξι μοντέλα. Έτσι, οι θεωρίες μας χρησιμοποιήθηκαν ως αναγκαία εργαλεία για να εξηγηθεί αυτό το χάσμα μεταξύ πραγματικότητας και αναπαράστασης. Καταλαβαίνετε τι εννοώ;

Ναι, βέβαια. Μου φαίνεται ενδιαφέρον που το αναφέρετε ως ένα απαραίτητο βήμα, γιατί θα μπορούσε κανείς να πει ότι δεν συμβαίνει συχνά μια θεωρητική έννοια να μετατραπεί σε εργαλείο καθημερινής χρήσης. Και αυτό συνέβη με την έννοια του “ανδρικού βλέμματος” μετά τη θεωρητική σας επεξεργασία. Είναι μια έννοια δημοφιλής και mainstream πια, που άλλαξε τον τρόπο που βλέπονται και φτιάχνονται οι ταινίες. Από την άλλη, βέβαια, δεν είμαι σίγουρος αν αυτές οι θεωρητικές επεξεργασίες έχουν συνεχιστεί ή βαθύνει από τότε.  

Αυτό είναι μάλλον αλήθεια. Νομίζω ότι υπήρξε μια αντίδραση εναντίον της θεωρίας. Και, σε κάποιο βαθμό, έχω αποστασιοποιηθεί από τα σημερινά προβλήματα της θεωρίας, υποστηρίζοντας ότι είναι ευθύνη της νεότερης γενιάς να διαμορφώσει τις δικές της θεωρίες. Στη δεκαετία του 1970, διατυπώσαμε τις θεωρίες που απαιτούσε εκείνη η εποχή. Πιστεύω ότι σήμερα κάτι τέτοιο είναι πολύ δύσκολο, όπως έλεγες και νωρίτερα, λόγω αυτής της διάχυσης των εικόνων. Είναι μια μαζική παρουσία: εικόνες παντού, κινούμενες εικόνες.

Τώρα ο καθένας μπορεί να δημιουργεί τις δικές του εικόνες. Έχουμε μια εξάπλωση της εικόνας, η οποία, κατά τη γνώμη μου, απαιτεί μια νέα θεωρητική προσέγγιση. Ίσως απλώς αντί η εικόνα των γυναικών να αποτελεί το κυρίαρχο θέαμα, να είναι η ίδια η εικονογραφία ως τέτοια που γίνεται το κυρίαρχο θέαμα. Και αυτό, κατά μία έννοια, απαιτεί ένα διαφορετικό είδος θεωρητικής προσέγγισης. Ίσως ο καπιταλισμός να πολλαπλασιάζει τις εικόνες προκειμένου να απορροφήσει το βλέμμα και να το κρατήσει συνεχώς σε κίνηση, συνεχώς αποσπασμένο, συνεχώς να ζητάει περισσότερα, αντί να καθίσει κάτω και να θέσει ερωτήματα.

Αναρωτιέμαι ποιος θα μπορούσε να είναι σήμερα ένα κατάλληλος χώρος για την παραγωγή θεωρίας γύρω από την κινηματογραφική εικόνα και την εικόνα ευρύτερα. Γιατί το ‘60 και το ‘70, όταν γράφατε κι εσείς, ήταν μια εποχή γεμάτη ριζοσπαστικές κοινότητες. Και έτσι η θεωρία ερχόταν τόσο μέσα όσο και έξω από το πανεπιστήμιο, διαπερνώντας και ξεπερνώντας τους παραδοσιακούς θεσμούς της γνώσης. Πού θα μπορούσε να αναδυθεί ένας τέτοιος χώρος σήμερα;

Αυτό εξαρτάται από εσάς. Εγώ είμαι 85 ετών, οπότε… Αλλά θα ήθελα απλώς να πω αυτό. Νομίζω ότι και σήμερα οι νέοι είναι αρκετά καλοί στο να συναντιούνται και να συζητούν διάφορα θέματα. Εννοώ, από την εμπειρία μου, εγώ άλλαξα ριζικά χάρη στη φεμινιστική ομάδα ανάγνωσής μου, διαβάζοντας Φρόιντ, Ένγκελς, Λεβί-Στρως, όλους αυτούς τους μεγάλους στοχαστές των προβλημάτων της ανθρωπότητας που είχαν επίσης σκεφτεί τη θέση των γυναικών μέσα στην ανθρωπότητα και μέσα στην πατριαρχική κοινωνία. Και αυτή η συλλογική ανάγνωση, η συλλογική συζήτηση, ήταν πολύ διαμορφωτική για μένα.

Πιστεύω ότι αν κοιτάξουμε γύρω μας στον κόσμο σήμερα, θα δούμε νέους ανθρώπους να αντιστέκονται μαζικά για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό. Δεν ξέρουμε ακόμα τι θα συμβεί. Δεν ξέρουμε, αλλά βλέπουμε τους μαθητές στη Γαλλία. Βλέπουμε τις εκλογές στην Σερβία. Βλέπουμε, ακόμη και στις ΗΠΑ, ότι οι νέοι συνειδητοποιούν ότι η συλλογική οργάνωση είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορούν πραγματικά να γεννηθούν νέες ιδέες και νέες μορφές πολιτικής πράξης.

Και φυσικά τα κοινωνικά κινήματα πάντα παράγουν και μια νέα πολιτική της εικόνας. Ειδικά στη Γαλλία οι νέοι του κινήματος χρησιμοποιούν τα social media για να επιμεληθούν και να κυκλοφορήσουν μια πληθώρα νέων εικόνων του αγώνα. Και ίσως τα θεωρητικά πλαίσια να είναι κάποια βήματα πίσω σε σχέση με το τι κάνουν οι άνθρωποι στην καθημερινότητα.

Ναι, είναι συναρπαστικό αυτό.

Και βεβαίως στις ΗΠΑ έχουν υπάρξει τα τελευταία χρόνια αγώνες γύρω από την πολιτική της αναπαράστασης στην καθημερινή ζωή, όπως με τα αγάλματα και τα μνημεία από την εποχή της δουλείας των μαύρων.

Ναι, ακριβώς. Και αυτό το ζήτημα μπορεί να είναι ιδιαίτερα επίκαιρο και στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου πρόσφατα έχει αναπτυχθεί μια νέα συνείδηση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία της δουλείας και του ατλαντικού δουλεμπορίου έχει αποσιωπηθεί. Ο δημόσιος λόγος γύρω από τη δουλεία στη χώρα μας ήταν πάντα ότι οι Βρετανοί ήταν οι απελευθερωτές και ότι προωθούσαν από νωρίς την κατάργηση της δουλείας. Πρόσφατες έρευνες, όμως, έχουν αποδείξει πόσο βαθιά εμπλεκόταν το βρετανικό κατεστημένο στο δουλεμπόριο.

Και έτσι είχαμε πρόσφατα ένα τέτοιο κίνημα και στην Αγγλία. Στο Ηνωμένο Βασίλειο οι δύο κύριες πόλεις του δουλεμπορίου ήταν το Μπρίστολ και το Λίβερπουλ που βρίσκονται από την πλευρά του Ατλαντικού. Και στο Μπρίστολ υπήρχε ένα διάσημο άγαλμα ενός φιλάνθρωπου που είχε δωρίσει πολλά χρήματα στην πόλη. Υπήρχαν λοιπόν σχολεία που έφεραν το όνομά του, νοσοκομεία που έφεραν το όνομά του και ούτω καθεξής. Όμως όλα τα χρήματά του προέρχονταν από το δουλεμπόριο. Έτσι, μια ομάδα νέων πήρε το άγαλμα και το πέταξε στο ποτάμι.

Αν θυμάστε μια παλιά ταινία των Αλέν Ρενέ και Κρις Μαρκέρ, λεγόταν Statues Also Die…

Αλήθεια είναι.

Έχει ενδιαφέρον αυτό που λέτε, γιατί πράγματι όταν μιλάμε για τη δουλεία δεν σκεφτόμαστε την Αγγλία. Πριν κάποια χρόνια είχα διαβάσει το βιβλίο The Black Atlantic του Paul Gilroy και είχα εντυπωσιαστεί από το πώς συνέδεε την ευρωπαϊκή και την αμερικάνικη ιστορία της δουλείας.

Ναι, είναι ένα φανταστικό βιβλίο. Κι αν δεις πολλά κτίρια και οργανισμούς στην Αγγλία σήμερα, τα ονόματά τους προέρχονται από ανθρώπους που έβγαζαν λεφτά από το δουλεμπόριο, όπως το διάσημο Guy’s Hospital στο Λονδίνο, ο ιδρυτής του ο οποίου Τόμας Γκάι ήταν επενδυτής στην South Sea Company που μετέφερε σκλάβους από την Αφρική στη Νότια Αμερική. Το ίδιο ισχύει και για πολλά μουσεία κλπ.

Στον αντίποδα, ένα από τα πιο όμορφα πράγματα που είχε δει στο Λονδίνο ήταν η δημόσια βιβλιοθήκη του Ντάλστον στο Χάκνεϊ που έχει απ’ έξω το όνομα του C.L.R. James, του Τρινιδαδιανού μαρξιστή που έγραψε για την επανάσταση των μαύρων σκλάβων στην Αϊτή.

Είναι πράγματι πανέμορφη.

Μια τελευταία ερώτηση. Μιλήσατε στην αρχή για αντίδραση στην θεωρία, και το αρχικό σας δοκίμιο για το ανδρικό βλέμμα συνάντησε επίσης αντιδράσεις όταν εκδόθηκε. Λίγα χρόνια αργότερα γράψατε ένα νέο δοκίμιο για τον διάλογο γύρω από το ανδρικό βλέμμα, όπου υποστηρίξατε ένα επιχείρημα ενάντια στις σταθερές ταυτότητες. Ότι η ανάλυση και η κριτική του ανδρικού βλέμματος δεν σημαίνει απαραίτητα μια αυστηρή ταυτοτική διχοτόμηση ανάμεσα σε ανδρικό και γυναικείο βλέμμα.

Ναι, αυτή είναι μια πολύ σκληρή και συμπαγής δυαδική αντίθεση. Το ζήτημα της αφήγησης συχνά παραμελείται στη συζήτηση για το ανδρικό βλέμμα. Στο αρχικό δοκίμιο το θέμα ήταν η οπτική απόλαυση και ο αφηγηματικός κινηματογράφος. Έτσι, ο ενεργός παράγοντας στην ιστορία και στην αφήγηση θεωρούταν πάντα αποκλειστικά ανδρικός και αρρενωπός, και αυτό αποτελούσε ένα πολύ σημαντικό μέρος της επιχειρηματολογίας που αναπτύχθηκε μετά από το κείμενό μου. Και νομίζω ότι στο επόμενο δοκίμιο, κατά κάποιον τρόπο ανέτρεψα αυτή την ισορροπία, δείχνοντας ότι η γυναίκα θεατής δομείται επίσης με αντιφατικό τρόπο μέσα από την ανδρική οπτική και επιθυμία. Έτσι η θέση της γυναίκας θεατή γίνεται πιο πολύπλοκη απ’ όσο φαίνεται, και δεν μπορούμε απλώς να την περιορίσουμε στην ταύτιση με τους γυναικείους χαρακτήρες στην οθόνη. Υπάρχουν επίσης προσωρινές ταυτίσεις με την ανδρική οπτική που αποσταθεροποιούν τις σταθερές μας αντιλήψεις για τον αφηγηματικό κόσμο μιας ταινίας.

Πιστεύετε ακόμα στην διέξοδο του μη-αφηγηματικού κινηματογράφου όπως τότε;

Το σινεμά που κάναμε με τον Peter Wollen ήταν μη-αφηγηματικό, αλλά πάντα μας άρεσε να λέμε ιστορίες. Είχαμε χαρακτήρες, είχαμε ιστορίες. Ακόμα και η πρώτη ταινία που κάναμε μαζί, το Penthesilea: Queen of the Amazons το 1974, έχει στο κέντρο του μια ηρωίδα με πολλά πρόσωπα.