Φέτος, το Evia Film Project, που διοργανώθηκε για τέταρτη φορά από το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης στην Αιδηψό, τη Λίμνη και την Αγία Άννα της Βόρειας Εύβοιας, ήταν αφιερωμένο στο ελληνικό καλοκαίρι, και ειδικότερα την κινηματογραφική αποτύπωση του Greek Summer σε όλες τις εκφάνσεις του: υπαρξιακές, περιβαλλοντικές, πολιτισμικές, οικονομικές, πολιτικές.

Κατά τη διάρκεια του Evia Film Project λοιπόν διοργανώθηκε μια ημερίδα με τίτλο «Κινηματογραφώντας το ελληνικό καλοκαίρι: φως και μύθοι, στερεότυπα και προκλήσεις» όπου μεταξύ άλλων οι σκηνοθέτες Σοφία Εξάρχου (Animal) και Αργύρης Παπαδημητρόπουλος (Suntan) και ο διευθυντής φωτογραφίας Σίμος Σαρκετζής συμμετείχαν σε μια συζήτηση που συντόνισε ο κριτικός κινηματογράφου Χρήστος Μήτσης (περιοδικό Αθηνόραμα), εκθέτοντας πώς προσεγγίζει ο καθένας τους το ελληνικό καλοκαίρι και αναλύοντας τόσο τις κινηματογραφικές προκλήσεις όσο και τις απαιτητικές συνθήκες παραγωγής στη διάρκεια του καλοκαιριού.

Πρόκειται βεβαίως για ένα διαχρονικό, καίριο και φλέγον (κυριολεκτικά και μεταφορικά) θέμα που είναι λίγο πολύ συνώνυμο με το ερώτημα του πώς αναπαριστάς και κινηματογραφείς την ελληνική εμπειρία. Ούτως ή άλλως, το ελληνικό καλοκαίρι είναι μια σύνθετη κατασκευή με πολλά πρόσωπα και πολλές πτυχές. Είναι βίωμα και ανάμνηση που συγκροτεί την υποκειμενικότητα από τα πρώιμα παιδικά χρόνια. Είναι εθνική ιδεολογία και εθνική μυθολογία που συνδέει το παρόν με το βαθύ παρελθόν. Είναι υπερ-τουριστικό προϊόν και οικονομικό πεδίο για κατανάλωση και εκμετάλλευση. Το ελληνικό καλοκαίρι είναι ανακούφιση, είναι φαντασίωση εξόδου, ανάπαυσης, σχόλης. Και την ίδια στιγμή έχει κάτι σκοτεινό, ειδικά όταν γίνεται όλο και λιγότερο προσβάσιμο με τα χρόνια για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Το ελληνικό σινεμά φυσικά έχει “παρέμβει” ποικιλοτρόπως στο πώς έχει επιβιώσει και μεταμορφωθεί στην συλλογική φαντασία το Greek Summer. Ο καύσωνας γίνεται δύναμη που παραμορφώνει ή αποκαλυπτει την πραγματικότητα. Η πόλη γίνεται έρημο τοπίο που φέρνει στην επιφάνεια την μοναξιά και την αλλοτρίωση, ή γίνεται ρομαντικό ντεκόρ για τους τελευταίους πιστούς της. Τα τελευταία 1-2 χρόνια ειδικότερα έχουμε δει πολύ ενδιαφέρουσες ταινίες που αναπαρηστούν τα πολλά πρόσωπα του ελληνικού καλοκαιριού πέρα από την μονοσημαντότητα του φολκλόρ και της τουριστικής (αυτο)αποικιοποίησης του βλέμματος.

Τέτοια περίπτωση είναι το καλοκαίρι που βλέπουμε στο Animal της Σοφίας Εξάρχου, το οποίο ρίχνει φως στην εντατικοποιημένη (και οριακά σουρεαλιστική) εργασία στον τουρισμό. Ή το Καλοκαίρι της Κάρμεν του Ζαχαρία Μαυροειδή που κάνει ορατό ένα queer ελληνικό καλοκαίρι, το οποίο είναι παιχνιδιάρικο και ανάλαφρο μέσα στην συνθετότητά του. Ή το ακόμα πιο πρόσφατο Κιούκα πριν το Τέλος του Καλοκαιριού του Κωστή Χαραμουντάνη που αναζητά μια νέα αισθαντικότητα στο ελληνικό καλοκαίρι, ένα νέο και σύγχρονο τρόπο να αποδοθεί η επίδρασή του στον αισθητηριακό και συναισθηματικό κόσμο.

Αυτές οι ταινίες, όλες τους αξιόλογες και με διαφορετικούς τρόπους να προκαλούν την σκέψη μας σχετικά με το τι είναι και πώς αναπαρίσταται σήμερα το Greek Summer, αποτελούν και την αφορμή για να ανοίξει ακόμα περισσότερο η συζήτηση σχετικά με το πώς ζούμε εντός και εκτός της οθόνης το ελληνικό καλοκαίρι. Είναι μια συζήτηση στην οποία συνεισέφερε βέβαια και η ημερίδα του Evia Film Project, κι είναι μια αφορμή επίσης για να ανατρέξουμε σε 10 ταινίες από το παρελθόν του ελληνικού σινεμά που, από την μεταπολίτευση μέχρι τα χρόνια της κρίσης, ανέδειξαν νέους και ενδιαφέροντες τρόπους να αποτυπωθεί στην οθόνη η πολυπρισματικότητα του ελληνικού καλοκαιριού.

Δύο φεγγάρια τον Αύγουστο (Κώστας Φέρρης, 1978)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Βρισκόμαστε στα 70s, μέσα στην δημιουργική ευφορία της πρώιμης Μεταπολίτευσης, και ο Κώστας Φέρρης διασκευάζει ελεύθερα τις «Λευκές Νύχτες» του Φιόντορ Ντοστογέφσκι με φόντο την έρημη Αθήνα του Αυγούστου.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Εντελώς ιδιοσυγκρασιακή ταινία, αλλά μάλλον πρόκειται για την απαρχή της ερημικής δεκαπενταυγουστιάτικης Αθήνας ως ένα περιβάλλον με λυρική και ποιητική δύναμη, που έπειτα έγινε σταθερά για το ελληνικό σινεμά.

Οι απέναντι (Γιώργος Πανουσόπουλος, 1981)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Βρισκόμαστε πλέον στις αρχές του ’80, σε μια πλήρως αστικοποιημένη Αθήνα με αέρα αλλαγής, με την εμπειρία του μητροπολιτικού καύσωνα να συμπυκνώνεται στην εικόνα των καυτών τσιμέντων, των πολυκατοικιών και των Αθηναίων που λιώνουν στα μπαλκόνια.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Ο Πανουσόπουλος χρησιμοποιεί το αθηναϊκό καυτό καλοκαίρι ως μια εικόνα για την αστική αλλοτρίωση, τη μοναξιά, την απομόνωση (αλλά και τις απρόβλεπτες μορφές επικοινωνίας), όπως και για και την ηδονοβλεπτική κουλτούρα των σύγχρονων υποκειμένων της πόλης. 

Το δέντρο που πληγώναμε (Δήμος Αβδελιώδης, 1986)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Ένα καλοκαίρι στη Χίο της δεκαετίας του ’60, όπου δύο παιδιά καλωσορίζουν το καλοκαίρι και την συγκομιδή της μαστίχας που φέρνει μαζί του. Μια αυτοβιογραφική ματιά του Δήμου Αβδελιώδη στα παιδικά του χρόνια, και ταυτόχρονα μια από τις πρώτες ολοκληρωμένες ιστορίες ενηλικίωσης στο ελληνικό σινεμά.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Ο Αβδελιώδης κοιτάζει προς τα πίσω, από την αστικοποιημένη Ελλάδα του ’80 προς την άγρια ομορφιά του ’60. Αυτή η ματιά έχει βεβαίως νοσταλγία και τρυφερότητα, και εδραιώνει κινηματογραφικά την αίσθηση του αυθεντικού ελληνικού καλοκαιριού ως μιας κοινωνικο-ιστορικής εμπειρίας που χάνεται.

Ήσυχες μέρες του Αυγούστου (Παντελής Βούλγαρης, 1991)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Σπονδυλωτή ταινία για τον αθηναϊκό Αύγουστο των early 90s και τους ανθρώπους που, για τον έναν ή τον άλλο λόγο, μένουν στην Αθήνα του καλοκαιρινού καύσωνα.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Ο Βούλγαρης δίνει την δικιά του εκδοχή για το καλοκαίρι στην πόλη, για την ραστώνη και την μοναξιά, ως μια εμπειρία με σπουδαίο υπαρξιακό βάρος.

Τα χρόνια της μεγάλης ζέστης (Φρίντα Λιάππα, 1991)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Την ίδια περίοδο, η Λιάππα δημιουργεί μια εικόνα του καλοκαιρινού καύσωνα που είναι μετα-αποκαλυπτική, όχι μέσα από την αισθητική του genre αλλά μέσα από την επίδραση που έχει η υψηλή θερμοκρασία στους ανθρώπους.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Η ταινία της Λιάππα είναι ενδεικτική της πορείας του νέου ελληνικού κινηματογράφου, πολυεπίπεδη και κρυπτική, ενδιαφέρουσα αλλά και απρόσιτη, αντιπαραβάλλοντας το φως του Greek summer με το σκοτάδι της απώλειας της μνήμης που προκαλείται από τον καύσωνα.

Ας περιμένουν οι γυναίκες (Σταύρος Τσιώλης, 1998)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Το καλοκαίρι των ένδοξων χρόνων του πασοκικού εκσυγχρονισμού, της καταναλωτικής ευδαιμονίας, της νεοελληνικής μικροαστικής κουλτούρας και της παραδοσιακής αρρενωπότητας που βρίσκεται σε ποιητική κατάρρευση.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Ελάχιστες φορές έχουμε δει αυτήν την μικροαστική εκδοχή του ελληνικού καλοκαιριού, όπως ενσαρκώνεται στους μπατζανάκηδες μικροβιοτέχνες από τη Θεσσαλονίκη που πάνε να βρουν τις οικογένειές τους στην Θάσο, να γίνεται αντικείμενο αναπαράστασης με τόσο λυρισμό, ευαισθησία, χιούμορ και κριτική διάθεση ταυτόχρονα.

Η επίθεση του γιγαντιαίου μουσακά (Πάνος Κούτρας, 1999)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Μία εικόνα της καλοκαιρινής Αθήνας που είναι παρούσα στις συζητήσεις της λαϊκής κουλτούρας, αλλά παρόλα αυτά δεν είχαμε δει ποτέ στο σινεμά. Δηλαδή το ελληνικό μητροπολιτικό καλοκαίρι σαν σκηνικό καταστροφής και αποκάλυψης, όπως ενσαρκώνεται στην camp εισβολή του γιγαντιαίου μουσακά.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Στην ταινία του Κούτρα το σκηνικό του αθηναϊκού καλοκαιριού δεν είναι μονοσήμαντο, καθώς όσο ασφυκτικό είναι από την μία πλευρά (όπως και η ελληνική πραγματικότητα γενικά), τόσο γεμάτο δυνατότητες διαφυγής είναι από την άλλη, αφού ο γιγαντιαίος μουσακάς φέρνει μαζί του μια απελευθερωτική καλοκαιρινή καταστροφή.

Δεκαπεντάυγουστος (Κωνσταντίνος Γιάνναρης, 2001)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Βρισκόμαστε και πάλι στο καλοκαίρι της golden era του Greek Dream, την εποχή δηλαδή των Ολυμπιακών Αγώνων και του Χρηματιστηρίου, και ο Κωνσταντίνος Γιάνναρης μας δείχνει το αληθινό πρόσωπο της ελληνικής πραγματικότητας: άνθρωποι του καυτού τσιμέντου και της αθηναϊκής πολυκατοικίας που ψάχνουν (μάταια) την μεγάλη έξοδο του Αυγούστου. 

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Ο Γιάνναρης πετυχαίνει διάνα την διπλή, αντιφατική θέση του ελληνικού καλοκαιριού ως εφιάλτη στην πόλη και ως φαντασίωση φυγής από την πόλη, δείχνοντας μέσα από το τρυφερό πορτραίτο των απεγνωσμένων Αθηναίων το αδιέξοδο αυτής της αμφιθυμίας, με τον έφηβο διαρρήκτη που φέρνει στην επιφάνεια το κρυφό και καταπιεσμένο περιεχόμενο της σύγχρονης ζωής να αποτελεί ένα υπέροχο κινηματογραφικό εύρημα.

Σπιρτόκουτο (Γιάννης Οικονομίδης, 2002)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Το καλοκαίρι μέσα στους 4 τοίχους. Τόσο απλά. Μέχρι το Σπιρτόκουτο, οι αναπαραστάσεις του καλοκαιριού ήταν αναπαραστάσεις ανοιχτότητας: είτε μιλάμε για την ελληνική επαρχία είτε μιλάμε για την αστική ερήμωση. Κανείς όμως δεν είχε στρέψει την κάμερα προς τα μέσα, στην επίδραση του καύσωνα μέσα στο διαμέρισμα και την ιδιότητά του να λειτουργεί ως καταλύτης και πυροκροτητής των αντιθέσεων της ελληνικής οικογένειας και κοινωνίας.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: Την ίδια περίοδο, στις αρχές του 2000, είδαμε ταινίες που έδιναν την δική τους εκδοχή για το αθηναϊκό καλοκαίρι (όπως ο αισθητικοποιημένος ρομαντισμός των Φτηνών Τσιγάρων και η αυτοσχέδια οπτική του Τσίου) και έγιναν με τον τρόπο τους αναπόσπαστα στοιχεία της ελληνικής λαϊκής κουλτούρας ως καλτ καλοκαιρινές ταινίες, αλλά το Σπιρτόκουτο πήγε ένα βήμα παρακάτω χρησιμοποιώντας το αθηναϊκό καλοκαίρι όχι ως στοιχείο του ντεκόρ αλλά ως μέρος-του-προβλήματος.

Suntan (Αργύρης Παπαδημητρόπουλος, 2016)

Ποιο καλοκαίρι δείχνει: Ουσιαστικά, εδώ βρίσκεται η τελευταία ταινία-τομή γύρω από το ελληνικό καλοκαίρι στο σινεμά. Μετά την εποχή του “ένδοξου” 2000 που έκλεισε με τις καλοκαιρινές “κωμωδίες” τύπου Σειρήνες στο Αιγαίο, το Suntan μας έδειξε την πρώτη εκδοχή του Greek Summer στην μετά-την-κρίση περίοδο. Έχουμε λοιπόν ένα νησιωτικό καλοκαίρι που είναι ηλιόλουστο αλλά και αδιέξοδο, ευφορικό αλλά και σκοτεινό, γεμάτο χαμένους ντόπιους και αχόρτατους τουρίστες.

Πόσο καλοκαιρινή είναι: H ταινία του Παπαδημητρόπουλου λειτούργησε σαν σύμπτωμα που συμπύκνωσε το σύγχρονο ελληνικό καλοκαίρι ως παροξυσμική ψυχοπαθολογική κατάσταση, ως υπερ-τουριστικό προϊόν και ως νευρωσικό κυνήγι της απόλυτης εμπειρίας που κατά κανόνα καταλήγει σε κούφια έκσταση, ξόδεμα και κενό. Με άλλα λόγια, έχουμε την καθοριστική ταινία για το Greek Summer ως “φάση”, με την φωτεινή και την σκοτεινή πλευρά του.