Μιλήσαμε με την ιστορική Αμερικανίδα ντοκιμαντερίστρια για τη νέα της ταινία, Union Town, γύρω από τους συνδικαλιστικούς αγώνες των διανομέων στις ΗΠΑ
Το 1976, πριν καλά καλά κλείσει τα 30 της χρόνια, η Barbara Kopple έφερε μια σημαντική τομή στο αμερικάνικο σινεμά: έστρεψε την κάμερα στην εργατική τάξη, και ειδικότερα στη στιγμή της σύγκρουσής της με το κεφάλαιο. Το Harlan County, USA είναι ένα σπουδαίο ντοκουμέντο από την ιστορία του αμερικάνικου κινηματογράφου, μια αναπαράσταση της ζωντανής, βιωμένη εμπειρία της ταξικής πάλης, με τα λόγια των πρωταγωνιστών της και με την αμεσότητα και την εγγύτητα του κινηματογραφικού βλέμματος που αγγίζει την πραγματικότητα στην ωμότητα και την αυθεντικότητά της, έτσι ώστε να συλλάβει την ουσία της.
Το Harlan County, USA αφηγείται την ιστορία της θρυλικής απεργίας των ανθρακωρύχων (και των συζύγων τους) εναντίον της εταιρείας ενέργειας Duke Power Company στο νοτιοανατολικό Κεντάκι. Είναι μια εμβληματική ιστορία προλεταριακής μαχητικότητας, αλλά και μια ιστορία συγκρότησης της συλλογικής εργατικής εμπειρίας και κουλτούρας σε καθημερινό επίπεδο, μέσα από τις σχέσεις και τις αφηγήσεις των πρωταγωνιστών. Έκτοτε, το όνομα της Kopple συνδέθηκε άρρηκτα τόσο με την ιστορία του ντοκιμαντέρ, ειδικότερα λόγω της αναζωογόνησης του cinema vérité στις ΗΠΑ, όσο και με την ιστορία του προλεταριακού κινηματογράφου, επιστρέφοντας για να κινηματογραφήσει μια ακόμα απεργία, εκείνη των εργατών της βιομηχανίας κρέατος Hormel στο American Dream του 1990.
Σήμερα, 36 χρόνια μετά, και μισό αιώνα μετά το Harlan County, η 80χρονη πλέον Kopple επιστρέφει στο πεδίο της μάχης, στο έδαφος της ταξική σύγκρουσης, για να κινηματογραφήσει στο Union Town τους αγώνες των εργαζομένων στην διανομή, τις μεταφορές και τα logistics (ειδικότερα στην Amazon και την UPS), και την προσπάθειά τους να οργανώσουν συλλογικά τον αγώνα τους μέσα από την δημιουργία εργατικών σωματείων, και ευρύτερων λαϊκών κοινοτήτων ζωής και αλληλεγγύης γύρω από αυτά. Καθώς το κύμα τέτοιων αγώνων μεγαλώνει τόσο στις ΗΠΑ όσο και στον υπόλοιπο κόσμο (ας σκεφτούμε και στην Ελλάδα τους πρόσφατους αγώνες διανομέων στην Efood και την Wolt, μεταξύ άλλων), ανοίγει όλο και περισσότερο το ζήτημα της αόρατης εργασιακής εκμετάλλευσης που βρίσκεται πίσω από τα φαινομενικά “απρόσωπα” high-tech δίκτυα διανομής, το σύγχρονο εμπόριο, τις πλατφόρμες, τις υπηρεσίες και τις υποδομές του σύγχρονου καπιταλιστικού τρόπου ζωής.
Το Union Town κάνει πρεμιέρα αυτές τις μέρες στο Φεστιβάλ Βενετίας, κι η παρουσία του είναι σα να υπογραμμίζει έμμεσα την αορατότητα της ταξικής συγκρότησης της ίδιας της κινηματογραφικής βιομηχανίας, της εκμεταλλευόμενης και αορατοποιημένης εργασίας πίσω από τις μεγάλες ταινίες, τα λαμπερά φεστιβάλ κλπ. Μια ρωγμή σ’ αυτήν την αορατότητα υπήρξε, βεβαίως, η πολύμηνη απεργία ηθοποιών και σεναριογράφων το 2023, όταν βρισκόμασταν πάλι στη Μπιενάλε. Ήταν μεγάλη μας χαρά λοιπόν που μιλήσαμε με μια δημιουργό σαν τη Barbara Kopple, κι αυτή ήταν η συζήτησή μας:
Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα βλέποντας την ταινία ήταν ότι, συνήθως, όταν οι άνθρωποι σκέφτονται “πολιτικό σινεμά” το μυαλό τους πάει στην πολιτική με κεφαλαίο “π”, και όχι στους ταξικούς αγώνες.
Πάντα πιστεύω ότι η πολιτική αναδύεται από μέσα από τον λαό, και για μένα είναι πολύ σημαντικό να σας δώσω τη δυνατότητα, σε εσάς τους θεατές, να μάθετε ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι, τι τους απασχολεί, ποια είναι τα όνειρά τους. Δεν γυρίζω ταινίες που να είναι πολιτικές με την “εξωτερική” έννοια. Η πολιτική πηγάζει από μέσα, έτσι ώστε ο καθένας να μπορεί να ταυτιστεί με τους ανθρώπους που βλέπει στην ταινία.
Είναι η τρίτη ταινία που κάνεις για την κατάσταση της εργατικής τάξης στις ΗΠΑ: μία στα 70s, μία στα 90s και μία σήμερα. Ποιες είναι οι σημαντικότερες αλλαγές που βλέπεις στην εργατική τάξη όλην αυτήν την περίοδο;
Στο Harlan County, USA οι απεργοί αντιμετωπίστηκαν με όπλα. Η εταιρεία έφερε ένοπλους απεργοσπάστες, κι οι απεργοί έφαγαν σφαίρες επειδή πίστευαν στον αγώνα. Ένας ανθρακωρύχος σκοτώθηκε από έναν ένοπλο επιστάτη της εταιρείας. Στο American Dream υπήρχε ένας ενδιαφέρων διχασμός ανάμεσα στην γραμμή του τοπικού και του διεθνούς συνδικάτου. Σήμερα αυτό που ξεχωρίζει είναι ότι οι επιχειρήσεις ξοδεύουν τεράστια χρηματικά ποσά για να χτυπήσουν την δημιουργία και την δράση των σωματείων. Όποιος μιλήσει για συνδικαλισμό συνήθως απολύεται. Και τα αφεντικά έχουν την αστυνομία με το μέρος τους. Ό,τι κι αν γίνει, πάντα μια απεργία και μια διαδήλωση θα έχει απέναντί της την αστυνομία να συλλαμβάνει και να τρομοκρατεί. Κατά μία έννοια, δεν έχουν αλλάξει πολλά. Όλα καταλήγουν στο ότι τα αφεντικά δεν θέλουν σωματεία και θέλουν να ελέγχουν τους εργαζόμενους.
Έχει ενδιαφέρον επίσης πως, βλέποντας ολόκληρη την τριλογία, υπάρχει μια μετατόπιση μεταξύ διαφορετικών τομέων της οικονομίας που σου δείχνει και πώς εξελίσσεται ο αμερικάνικος καπιταλισμός: από την εξόρυξη στη βιομηχανία τροφίμων και από εκεί στον τομέα των υπηρεσιών με τους εργάτες διανομής.
Ναι, διανομείς και αποθηκάριους. Όλοι τους είναι εργαζόμενοι που μένουν “κρυμμένοι” από την κοινωνία. Οι ανθρακωρύχοι βρίσκονται κάτω από το έδαφος. Οι εργαζόμενοι στην κρεατοβιομηχανία το ίδιο, είναι σαν το κρέας να φτάνει μόνο του στην κουζίνα μας. Επίσης και οι εργαζόμενοι στην διανομή, κάτι φτάνει στο σπίτι σου χωρίς να σκέφτεσαι πώς έφτασε μέχρι εκεί. Έχει ενδιαφέρον. Όλοι παραμένουν αόρατοι και ανώνυμοι. Ήθελα να κάνω μια ταινία που να μην είναι έτσι. Που να κάνει το κοινό να γνωρίσει τον άνθρωπο που καβαλάει ένα μηχανάκι ή οδηγάει ένα φορτηγάκι. Κι ίσως την επόμενη φορά να τους μιλήσει, να τους γνωρίσει, να μάθει για τη ζωή τους και τα όνειρά τους.
Αυτή η αορατότητα και η ανωνυμία σχετίζεται νομίζω με αυτό που λέγαμε στην αρχή. Ότι συνήθως όταν οι άνθρωποι μιλάνε για πολιτική το μυαλό τους δεν πάει κατευθείαν σε ταξικές σχέσεις και ταξικούς αγώνες. Έχει αλλάξει η δική σου αντίληψη για την εργατική τάξη μέσα σε όλα αυτά τα χρόνια από την πρώτη ταινία;
Βλέπω την εργατική τάξη σαν μια διαρκή διαδικασία αγώνα. Δυστυχώς βέβαια οι αγώνες δίνονται ακόμα για τα ίδια πράγματα. Καλύτεροι μισθοί, καλύτερες συνθήκες εργασίας. Και ο σεβασμός βεβαίως είναι πολύ σημαντικός. Τα ίδια που ήταν το ‘70, τα ίδια είναι και τώρα.
Η ταινία δίνει μεγάλη έμφαση στο πόσο σημαντικό είναι να μιλάνε οι ίδιοι οι εργαζόμενοι για τον εαυτό τους.
Ακριβώς, ναι. Για μένα έτσι θα έπρεπε να είναι. Κανείς να μην τους λέει ποιοι είναι ή τι να κάνουν. Να είναι ο εαυτός τους, τόσο ατομικά όσο και ως κοινότητα. Αυτό είναι που συμβαίνει στην πραγματικότητα ούτως ή άλλως.
Σκεφτόμουν πως στο Harlan County, USA οι εργάτες δεν είχαν τότε καμία πρόσβαση στην κουλτούρα των εικόνων. Δεν έβλεπαν τον εαυτό τους στον κινηματογράφο ή την τηλεόραση της εποχής. Επικοινωνούσαν όμως πολύ μέσα από τη μουσική.
Ήταν γεωγραφικά απομονωμένοι, αλλά έλεγαν τραγούδια. Και μέσα από τα τραγούδια σου έλεγαν τι πιστεύουν. Όπως για παράδειγμα τα τραγούδια του David Morris, της Hazel Dickens, και όλων των σπουδαίων folk τραγουδοποιών. Ή τραγούδια σαν το Which Side Are You On? της Florence Reece, που εκφράζανε το πνεύμα του αγώνα μέσα από ιστορίες της ζωής τους. Κι ακόμα το τραγουδάμε το Which Side Are You On?, από τη δεκαετία του ‘30 μέχρι σήμερα.
Η κουλτούρα πάντα παίζει σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση της εργατικής τάξης.
Είναι κάτι που έγινε πιο έντονο και με την μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό από ένα σημείο κι έπειτα. Πρόσφατα χάσαμε την Dolly Parton, που στο 9 to 5 τραγουδάει για το ότι ο εργαζόμενος είναι απλά ένα σκαλί στην σκάλα του αφεντικού. Αλλά και ότι έχει όνειρα που ποτέ δεν θα μπορέσει να του στερήσει το αφεντικό.
Πώς ήταν η συνεργασία με τους εργαζόμενους για το Union Town; Δεν εννοώ μόνο πολιτικά, αλλά και από μια καλλιτεχνική σκοπιά.
Ήταν υπέροχη. Μας έβαλαν μέσα στα σπίτια τους. Μοιράστηκαν μαζί μας τις ανησυχίες τους. Μίλησαν για το πώς οι αγώνες άλλαξαν τη ζωή τους, όπως ο Αντόνιο που είπε ότι αν δεν είχε συμμετάσχει στην απεργία του 1997, μπορεί να είχε καταλήξει στη φυλακή ή νεκρός. Ο συλλογικός αγώνας του άνοιξε μια νέα προοπτική στη ζωή. Κι ακόμα είναι εκεί και αγωνίζεται. Βλέπεις αυτήν την διάρκεια στους αγώνες. Η UPS έχει σωματείο με ιστορία 100 χρόνων, οπότε οι εργαζόμενοι ένιωθαν προστατευμένοι. Η Amazon και αυτές οι εταιρείες δουλεύουν διαφορετικά, με “ανεξάρτητους” συναργάτες, οι οποίοι δεν φαίνονται πουθενά ως συλλογικό υποκείμενο. Κι όμως, η Amazon είχε την εξουσία να τους απολύσει ή να κάνει ό,τι άλλο θέλει. Όταν κατάφεραν τελικά να οργανωθούν συνδικαλιστικά, πήραν πίσω τη δύναμη που ένιωθαν ότι τους έλειπε.
Προβληματίστηκες για το αν θα είναι αυθεντική η αναπαράσταση της εργατικής τάξης μέσα στην ταινία;
Όλα είναι πραγματικά, συμβαίνουν στ’ αλήθεια. Ότα γυρίζαμε το Harlan County, ένας εργάτης είχε σκοτωθεί από επιστάτη της εταιρείας. Στο Union Town, ένας άλλος εργαζόμενος σκοτώθηκε από φορτηγό, και η γυναίκα με την οποία μιλήσαμε στην ταινία, που ήταν η θεία του, ήρθε και μου είπε “σε παρακαλώ, έλα να το τραβήξεις”. Δεν ήθελε το όνομα του Victor Hidalgo, του διανομέα που σκοτώθηκε σε τροχαίο, 24 ετών, με γυναίκα και μωρό παιδί, να ξεχαστεί.
Έχετε σκεφτεί να οργανώσετε προβολές της ταινίας μαζί με εργαζόμενους και σωματεία;
Στην παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας εδώ στη Μπιενάλε στις 9 Σεπτεμβρίου θα έρθουν και 10-15 εργαζόμενοι της Amazon από την περιοχή της Βενετίας. Είναι οι πρώτοι που κατάφεραν να υπογράψουν συλλογική σύμβαση με την Amazon σε όλη την Ιταλία. Κέρδισαν επίσης να έχουν λιγότερη ηλεκτρονική επιτήρηση την ώρα της δουλειάς τους, οπότε θα μπορούν να έρθουν και πιο ελεύθερα, σωστά; Έχουν κερδίσει πράγματα που θεωρούταν αδύνατον να κερδηθούν. Δουλεύουν σε καλύτερες συνθήκες και περνάνε περισσότερο χρόνο με τις οικογένειές τους. Είναι φανταστικό που θα δουν μαζί μας την ταινία.